ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੇਠ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਮਹੰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸਵਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦੇਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਇੱਕ ਜਨ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਭਰਨ ਲੱਗੀ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਰਾਜ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪਕੜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿਚ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪੁਨਰਗਠਨ ਦੀ ਮੰਗ ਉਭਰੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਕਈ ਮਹੰਤ ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਲਿਆਉਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਹੈ। ੧੯੨੦ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸਵੈਮਾਣ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। 1921 ਈ. ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਾਕਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਸੰਗਠਿਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚਾ ਉੱਭਰਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦਾ ਤਤਕਾਲੀ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਿਵਾਦ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸੀ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨੇ ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਹੱਕ ਜਤਾਇਆ ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਦੇ ਲੱਕੜ ਕੱਟਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ (ਸਿੰਘਾਂ) ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਗਸਤ 1922 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਕੇਵਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਿਵਾਦ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਸਮਝਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਵੇਗਾ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣਗੇ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਜਥਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਗਈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਰਵੱਈਆ ਅਪਣਾਇਆ। ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਸੇਵਾਦਾਰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ, ਕਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਬਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵਾਪਸੀ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ। ਇਹ ਸਬਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰਣਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਨਾ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੀ. ਐੱਫ. ਐਂਡਰਿਊਜ਼ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੰਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਦਮਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਰਨ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਬਾਹਰੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੰਖਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿਚ ਏਕਤਾ, ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਉਪ ਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਰਾਜ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ। ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਰਵੱਈਏ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੰਗਠਿਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਘਟਨਾ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਅਰਥ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ, ਸੂਰਮਗਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਹਿੰਸਾ, ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨੇ ਜਨਮਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਕਾਲੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਜਨਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ 1925 ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚਾ 1922 ਦੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਅਧਿਆਇ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੇਵਲ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸਵੈਮਾਣ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੰਘਰਸ਼, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਵੀ ਬਣਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। Suggested Readings (English) 1. Grewal, J. S. (1998). The Sikhs of the Punjab. Cambridge: Cambridge University Press.
2. Khushwant Singh (2004). A History of the Sikhs, Vol. II: 1839–2004. New Delhi: Oxford University Press.
3. Ganda Singh (1974). Akali Morchas and the Freedom Struggle. Patiala: Punjabi University.
4. Ahluwalia, M. L. (1966), Gurdwara Reform Movement (1920–1925). New Delhi: Ashoka Publications.
5. Harbans Singh (Ed.) (1995). The Encyclopaedia of Sikhism, Vol. II. Patiala: Punjabi University.
6. Teja Singh and Ganda Singh (2006 Reprint). A Short History of the Sikhs, Vol. II. New Delhi: Orient Longman.
7. Singh, Surinder Pal (2024). "Guru Ka Bagh Morcha: The Indomitable Spirit of the Akali Sikhs.” Sikh Research Institute. | 
