ਹਰ ਸਾਲ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ‘ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ’ ਬੜੇ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1947 ਪਿੰਡੇ 'ਤੇ ਹੰਢਾਈ ਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੰਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਲਹਿੰਦੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਆਏ ਤੇ ਗਏ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ‘ਆਜ਼ਾਦੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ-ਪੜਿਆ ਉਹ ‘ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਬਰਬਾਦੀ’ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 10 ਲੱਖ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬੈਠਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ: ਪ੍ਰ: ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਅੱਧੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ 300 ਦੇ ਕਰੀਬ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਦਰੇ ਵੱਜੇ, ਜੋ ਅਜੇ ਤਕ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕੇ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦੀ ਆਸ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਟੀ.ਵੀ. ਵਿਚ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਕੋਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ, ਉਹ ਬਿਲਡਿੰਗ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਉਥੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਈਸੇਵਾਲ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪੰਜ ਪਿੰਡ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸਨ (ਵੀਰਮੀ, ਵਸੈਂਵੀ, ਫੱਗਆਲਾ, ਗੌਂਸਪੁਰਾ, ਸਲੀਮਪੁਰਾ, ਅੱਧਾ ਹੰਬੜਾਂ ਅਤੇ ਭੱਠਾ ਥੇਹਾ) ਜੋ ਕਿ ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ। ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਪਰਵਾਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਕਹਾਂਗੇ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ? ਆਂਡਲੂ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਪਿੰਡ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਧ ਉਸਾਰੇ ਖੂਹ ਦੀ ਫ਼ੋਟੋ ਵੀ ਦੇਖੀ ਜੋ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਛਪੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ' ਮਨਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਸ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਵੱਸੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਜਤਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਸਰਦਾਰ ਮੁਹੰਮਦ’ ਜੋ ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ ਜੱਸੜ ਨੇ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਫਿਲਮ ਨਹੀਂ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੀ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਿਚ ਸੀ, ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਅੰਬਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿ ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆ। ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਉਰਫ ਮੁਹੰਮਦ) ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅੰਬਾਲੇ ਵਿਖੇ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਮੁੰਡਾ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਹੈਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਗੱਡੀ ਵਿਚੋਂ ਲਿਆਏ ਸਾਂ। ਫਿਰ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ।

ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਈ ਚਾਂਦ ਰਬਾਬੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਰਬਾਬੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਕੰਮ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡੀ.ਸੀ. ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਡੀ.ਸੀ. ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਭਾਈ ਚਾਂਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਭੇਟਾ ਤੋਂ ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚੱਲਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਡੀ. ਸੀ. ਨੇ ਕਿਹਾ “ਤੂੰ ਕਾਫਰਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ।” ਫਿਰ ਉਹ ਗੰਨੇ ਦੀਆਂ ਗੰਨੇਰੀਆਂ ਵੇਚਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿਚ 1947 ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਸੀਨੇ ਵਿਚ ਦਬਾ ਕੇ 1948 ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਟੀ. ਵੀ. ਵਿਚ ਦੇਖੀ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ 1947 ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਹੰਢਾਉਂਦੀਆਂ ਸਾਥੋਂ ਵਿਛੜ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਮੈਂ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਕ ਘੰਟਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਜੇ ਦੀਵਾਨ ਅੰਦਰ ਢਾਡੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਕ ਦਿਨ ਭਾਈ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਆਜ਼ਾਦ’ ਦਾ ਢਾਡੀ ਜਥਾ 1947 ਈ. ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਬਟਵਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵਾਰਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਤਹ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ, “ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ?” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਹਾਂ ਜੀ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਦੁਬਾਰਾ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲੱਗੇਗੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਦਿਨ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੈਟਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਮੈਟਰ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿੱਥੋਂ ਲਈ ਹੈ? ਫਿਰ 8 ਜੁਲਾਈ, 2025 ਈ. ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।

ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸੰਨ 1989 ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਡਾਲਾ ਵਿਖੇ 4 ਭੈਣ-ਭਰਾ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਸ੍ਰੀ ਦੇਵ ਰਾਜ ਹੈੱਡ ਮਾਸਟਰ ਆਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ 15 ਅਗਸਤ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਆਪਾਂ ‘ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ’ ਮਨਾਉਣਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ 25-25 ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣੇ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਚਾਰਾਂ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਕ ਰੁਪਿਆ ਬਣਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਘਰੋਂ ਮਿਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਘਰੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਆਹ ਦੋ ਦੱਸੀਆਂ ਪਰਛੱਤੀ ’ਤੇ ਪਈਆਂ ਲੈ ਲਵੋ।” ਅਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਸਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਤੇ ਉਧਰੋਂ ਸਾਡਾ ਬਾਪੂ ਹਲ਼ ਵਾਹ ਕੇ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ, “ਓਏ ਸਕੂਲੇ ਨਹੀਂ ਗਏ ਅਜੇ ਤਕ?” ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਰੁਪਿਆ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਕੂਲ ਵਿਚ 'ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ' ਮਨਾਉਣਾ ਹੈ। ਬਾਪੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੱਲੋ, ਮੈਂ ਚੱਲਦਾਂ ਸਕੂਲੇ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ, “ਕੌਣ ਮੰਗਦਾ ਪੈਸੇ। ਕਿਹੜੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਤਾਂ ਉੱਜੜ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਈ। ਇੰਨਾ ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਬਰਬਾਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦਿਨ ਸੋਗ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦੈ।” ਇੰਨੇ ਵਿਚਾਰ-ਤਕਰਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘਿਆ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੈੱਡ ਮਾਸਟਰ ਤਬਾਦਲਾ ਕਰਾ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। 

ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਈਸੇਵਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਮਨਾਇਆ। ਬਸ ਇਕ ਵਾਰੀ ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਸਰਪੰਚ ਨੇ ਮਨਾਇਆ, ਰੇਹੜੀ ’ਤੇ ਤਿਰੰਗਾ ਲਾ ਕੇ ਪਤਾਸੇ ਵੰਡੇ ਸਨ।

15 ਅਗਸਤ, 1947 ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਮੁਲਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ 36 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 24 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵੀ 14 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਐਸ.ਐਸ.ਪੀ. ਵੀ ਤੈਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨਅਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਇਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੇਨ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਝੰਡੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਹਿਮ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਹੜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਤਕ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਅਨਸਰਾਂ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।

ਕੁਝ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਹਜ਼ੂਮ ਮਸੀਤ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ-ਸਾਰ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਅਨਸਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਬਟਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟਮਾਰ ਤੇ ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤੁਰ ਪਈ। “ਅੱਲਾ-ਹੂ-ਅਕਬਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ-ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ' ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਦੰਗਾਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੇ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਟਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਲਾਂ ਅੰਦਰ ਆਤੰਕ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗਾਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਘਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਇਸ ਭੂਤਰੀ ਹੋਈ ਭੀੜ ਵੱਲੋਂ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਹਜ਼ੂਮ ਗਾਂਧੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੋ ਤੁਰਿਆ। ਬਾਸਰਪੁਰ, ਚੂਹੇਵਾਲਾ, ਹਸਨਪੁਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਲੁੱਟਮਾਰ, ਸਾੜ-ਫੂਕ, ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਕਰਦਾ, ਇਹ ਹਜ਼ੂਮ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਸਾਰੇ ਕਾਫਰਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਾਇਆ ਕਰ ਕੇ ਅਚੱਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਕੱਲੇ ਹਸਨਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਹਜ਼ੂਮ ਨੇ ੩੫ ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਜ਼ੂਮ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਨਾਲਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲ ਗਈ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਜੈਤੋਸਰਜਾ, ਰੰਗੀਲਪੁਰ ਅਤੇ ਨਠਵਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿਚ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਜ਼ੂਮ ਇਧਰ ਨੂੰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਰੰਗੀਲਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਿੱਖ ਸ. ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੋਰਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਵੀ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਬਟਾਲੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਵਿਚ ਖਰਾਦੀਏ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਦੇਸੀ ਤੋਪ ਖੁਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਤੋਪ ਉਸ ਨੇ ਨਲਕੇ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਹੇਠੋਂ ਵੱਢ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਰੂਦ ਭਰ ਕੇ ਪਲੀਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕ ਲੱਕੜ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਤੇ ਫਿੱਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ. ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਾਨ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦੇਸੀ ਤੋਪ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਪਿੰਡ ਪੂਰੀਆ ਦੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਕੋਲ ਦੁਨਾਲੀ ਬੰਦੂਕ ਸੀ। ਸੋ ਸ. ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਜੈਤੋਸਰਜਾ, ਬੱਲਪੁਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰੰਗੀਲਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾੜ ਬਣਾ ਲਈ ਅਤੇ ਥੇਹ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਸ. ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ ਵਾਲੀ ਦੇਸੀ ਤੋਪ ਫਿੱਟ ਕਰ ਲਈ।

ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਹਜ਼ੂਮ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ “ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ' ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਲਾਇਆ। ਸ. ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੇਸੀ ਤੋਪ ਵਿਚ ਕੱਚ ਦੇ ਟੁੱਕੜੇ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਰੂਦ ਭਰ ਕੇ ਪਲੀਤਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਕਦਮ ਇਹ ਗੋਲਾ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹਮਲਾਵਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ, ਉਧਰੋਂ ਪੂਰੀਆ ਵਾਲੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਨੇ ਵੀ ਦੁਨਾਲੀ ਬੰਦੂਕ ਦੇ ਫਾਇਰ ਇਸ ਹਜ਼ੂਮ ਵੱਲ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਤੇ ਦਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ੂਮ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜੇ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਵਾਂਗੇ, ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ 'ਕੱਲੇ-'ਕੱਲੇ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਾਂਗੇ। ਪਰ ਰੱਬ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਐਸੀ ਹੋਈ ਕਿ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਰੇਡੀਓ ’ਤੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਆ ਗਈ ਕਿ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਇਕੱਲੀ ਸ਼ੱਕਰਗੜ੍ਹ ਤਹਿਸੀਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇਗਾ। ਸੋ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਲਾਲੇ ਪੈ ਗਏ। ਸੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ. ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਅਤੇ ਲਿਆਕਤ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਈ ਪਿੰਡ ਲੁੱਟਮਾਰ ਅਤੇ ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਲੇ ਪਿੰਡ ਉਬੋਕੇ ਦੇ 1947 ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ‘ਜੱਸ’ ਦੀ ਅਜੀਤ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅੰਦਰ ਛਪੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੰਨ੍ਹ 1947 ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਵੰਡ ਨੂੰ ਹੋਇਆਂ ਬੀਤਿਆਂ 78 ਵਰ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਵੰਡ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਝੱਲਦਿਆਂ ਸੰਨ੍ਹ ਸੰਤਾਲੀ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਦੋ ਮੁਲਕਾਂ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਮਿੱਥਣ ਵਾਲੀ ਵਾਹੀ ਗਈ ਲਕੀਰ ਕਾਰਨ ਭਰੇ ਭਰਾਏ ਤੇ ਹੱਸਦੇ-ਵੱਸਦੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਰਹੱਦੀ ਲਕੀਰ ਤੋਂ ਆਰ-ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਵੰਡ ਦੀ ਚੀਸ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਏ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਐਨ ਕੁੱਛੜ ਵੱਸਦੇ ਪਿੰਡ ਉਬੋਕੇ ਤੋਂ ਪੰਜ ਛੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਬਾਲਵਰੇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਉੱਜੜ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਆਏ 83 ਸਾਲਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਡਾ. ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕੁਕਰੇਜਾ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ‘ਅਜੀਤ’ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵੁਕ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ ਉਬੋਕੇ ਰਾਤੀਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ 78 ਵਰ੍ਹੇ ਪੁਰਾਣਾ ਦਰਦ ਫਰੋਲਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਯੂਨਾਨੀ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਹਿਕਮਤ ਲਈ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਰੌਲਾ ਪਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ 'ਤੇ ਗਵਾਂਢੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਹਮਲੇ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਵਸਨੀਕ ਤੇ ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਟਰੱਕ ਰਾਹੀਂ ਤੇ ਫਿਰ ਫੌਜ ਦੇ ਟਰੱਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਖੇ ਬਣੇ ਆਰਜ਼ੀ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਰੁਕੇ।