ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੰਕੇਤਕ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਡੂੰਘੀ ਰਮਜ਼ ਛੁਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਮ ਧਾਰਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ ਜੈਨ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਸਨ। ਚਾਰ ਜੁਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਨਾਤਨੀ ਧਾਰਣਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁਆਪਰ ਜੁਗ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਆਪਰ ਜੁਗ ਵਿਚ ਗੁਰ-ਪਰਮੇਸਰ ਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਵਰਤ ਕੇ ਮੁਰ ਦੈਂਤ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ (ਮੁਰਾਰੀ) ਅਖਵਾਏ ਅਤੇ ਕੰਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਉਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਗਤ ਉਗ੍ਰਸੈਣ ਨੂੰ ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਪਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ:

ਦੁਆਪੁਰਿ ਕ੍ਰਿਸਨ ਮੁਰਾਰਿ ਕੰਸੁ ਕਿਰਤਾਰਥੁ ਕੀਓ ॥
ਉਗ੍ਰਸੈਣ ਕਉ ਰਾਜੁ ਅਭੈ ਭਗਤਹ ਜਨ ਦੀਓ ॥ (ਭਟ ਕਲ੍ਯ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 1390)

ਧਾਰਮਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਦਰੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ (ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ) ਦੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਹਰ ਸਾਲ ਇਸ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਥੁਰਾ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਰਾਜਾ ਉਗ੍ਰਸੈਣ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਮਾਮਾ ਕੰਸ ਬਹੁਤ ਜ਼ਾਲਮ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਭੈਣ ਦੇਵਕੀ, ਜੀਜਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਮਥੁਰਾ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਕੰਸ ਦੇ ਬੰਦੀ-ਘਰ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਦੇਵਕੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ-ਪੋਸ਼ਣਾ ਜਮੁਨਾ ਪਾਰ ਦੇ ਗੋਕੁਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਨੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਸੋਧਾ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ:

ਸੰਤਾਂ ਮਧੇ ਗੋਬਿੰਦੁ ਆਛੈ ਗੋਕਲ ਮਧੇ ਸਿਆਮ ਗੋ ॥ (ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 718)
ਕਵਲ ਨੈਨ ਮਧੁਰ ਬੈਨ ਕੋਟਿ ਸੈਨ ਸੰਗ ਸੋਭ ਕਹਤ ਮਾ ਜਸੋਦ ਜਿਸਹਿ ਦਹੀ ਭਾਤੁ ਖਾਹਿ ਜੀਉ ॥
ਜਰਮ ਕਰਮ ਮਛ ਕਛ ਹੁਅ ਬਰਾਹ ਜਮੁਨਾ ਕੈ ਕੂਲਿ ਖੇਲੁ ਖੇਲਿਓ ਜਿਨਿ ਗਿੰਦ ਜੀਉ ॥ (ਭਟ ਗਯੰਦ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 1402)

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਚਰਿੱਤਰ ਵਿਚ ਪੂਤਨਾ ਦਾਈ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਕੰਸ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਥਣਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਲਗਾ ਕੇ ਬਾਲਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਪੂਤਨਾ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਉਧਾਰ ਹੋ ਗਿਆ:

ਹਰਿ ਹਰਿ ਕਰਤ ਪੂਤਨਾ ਤਰੀ ॥
ਬਾਲ ਘਾਤਨੀ ਕਪਟਹਿ ਭਰੀ ॥ (ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 874)

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁਬਿਜਾ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਔਰਤ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਉਹ ਕੰਸ ਦੀ ਗੋਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਕੁੱਬੀ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਮਥੁਰਾ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਹ ਵਿਚ ਕੁਬਿਜਾ ਮਿਲੀ ਜੋ ਕੰਸ ਲਈ ਵਟਣੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇਤਰ ਮੰਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਧਰਿਆ ਅਤੇ ਠੋਡੀ ਹੇਠਾਂ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਕੁੱਬ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਉਧਾਰ ਕੀਤਾ:

ਕੁਬਿਜਾ ਉਧਰੀ ਅੰਗੁਸਟ ਧਾਰ ॥ (ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 1192)

ਉਧੌ/ਊਧਵ, ਅਕ੍ਰੂਰ, ਬਿਦਰ ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਭਟ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤਕ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

ਉਧੌ ਅਕ੍ਰੂਰੁ ਬਿਦਰੁ ਗੁਣ ਗਾਵੈ ਸਰਬਾਤਮੁ ਜਿਨਿ ਜਾਣਿਓ ॥ (ਭਟ ਕਲ੍ਯ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 1389)

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇਵਕੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 11 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਬ੍ਰਿੰਦਾਵਨ, ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਬਚਪਨ ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਚਾਰੀਆਂ, ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ:

ਧਨਿ ਧਨਿ ਤੂ ਮਾਤਾ ਦੇਵਕੀ ॥ ਧਨਿ ਧਨਿ ਬਨ ਖੰਡ ਬਿੰਦ੍ਰਾਬਨਾ ॥ (ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 988)

ਬਿੰਦ੍ਰਾਬਨ ਮਨ ਹਰਨ ਮਨੋਹਰ ਕ੍ਰਿਸਨ ਚਰਾਵਤ ਗਾਊ ਰੇ ॥ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 338)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਆਪਰ ਜੁਗ ਵਿਚ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕਾਨ੍ਹ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ‘ਚੰਦ੍ਰਾਵਲੀ’ ਨਾਮਕ ਗੋਪੀ (ਰਾਧਾ ਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ) ਨੂੰ ਛਲ ਲਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ‘ਨੰਦਨ’ ਬਾਗ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਗੋਪੀ ‘ਸਤਿਯਭਾਮਾ’ ਲਈ ਇੱਛਾਪੂਰਨ ਰੁਖ ‘ਪਾਰਜਾਤ’ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿਚ ਰਾਸ-ਲੀਲਾ ਰਚਾਈ:

ਜੁਜ ਮਹਿ ਜੋਰਿ ਛਲੀ ਚੰਦ੍ਰਾਵਲਿ ਕਾਨ੍ਹ ਕ੍ਰਿਸਨੁ ਜਾਦਮੁ ਭਇਆ ॥
ਪਾਰਜਾਤੁ ਗੋਪੀ ਲੈ ਆਇਆ ਬਿੰਦ੍ਰਾਬਨ ਮਹਿ ਰੰਗੁ ਕੀਆ ॥ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 470)

ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਲ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪਾਂ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਰਚਾਈਆਂ ਰਾਸ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰਮਈ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰਤ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰਾਧਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਯਦੇਵ, ਚੰਡੀਦਾਸ, ਵਿਦਯਾਪਤਿ, ਸੂਰਦਾਸ ਆਦਿ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਵਿਲਾਸੀ ਜੀਵਨ ਜੀਵਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਵਿਚ ਸ਼ਿਸ਼ੂਪਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਗਿਣਾਈਆਂ, ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਕਾਮੁਕ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਕੋਈ ਉਲੇਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਕ੍ਰੀੜਾਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੋਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਵਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ (interpolations) ਹਨ। ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰੁਕਮਿਣੀ, ਸਤਿਯਭਾਮਾ, ਜਾਮਵੰਤੀ, ਕਾਲਿੰਦੀ, ਮਿਤ੍ਰਵ੍ਰਿੰਦਾ, ਨਾਗਨਜਿਤੀ, ਭਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਮਦ੍ਰਾ (ਲਕਸ਼ਮਣਾ)।

ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਰਾਣੀਆਂ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸੀ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਅਲੰਕਾਰਕ ਰੂਪਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੈਸ਼ਨਵ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 12–13 ਸਾਲ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਕੰਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਕ੍ਰੂਰ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਮਥੁਰਾ ਬੁਲਵਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਥੁਰਾ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਕੰਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਵਲੀਆਪੀੜ ਨਾਮਕ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਛੱਡਿਆ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਸ਼ਟਕ ਅਤੇ ਚਾਣੂਰ ਨਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਛੱਡੇ ਗਏ। ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੰਸ ਦੇ ਭੈੜੇ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਭਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਸ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਗ੍ਰਸੈਣ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਰਾਜਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬੰਦੀਘਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ:

ਕੁਵਲੀਆਪੀੜੁ ਆਪਿ ਮਰਾਇਦਾ ਪਿਆਰਾ ਕਰਿ ਬਾਲਕ ਰੂਪਿ ਪਚਾਹਾ ॥…
ਕਰਿ ਬਾਲਕ ਰੂਪ ਉਪਾਇਦਾ ਪਿਆਰਾ ਚੰਡੂਰੁ ਕੰਸੁ ਕੇਸੁ ਮਾਰਾਹਾ ॥ (ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 607)

ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ (ਬਲਭਦ੍ਰ) ਸੰਦੀਪਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗਏ:

ਕ੍ਰਿਸਨੁ ਬਲਭਦ੍ਰੁ ਗੁਰ ਪਗ ਲਗਿ ਧਿਆਵੈ ॥ (ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 165)

ਇਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਦਾਮਾ ਨਾਂ ਦੇ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਲਿੱਦਰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ:

ਬਿਪ੍ਰ ਸੁਦਾਮੇ ਦਾਲਦੁ ਭੰਜ ॥ (ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 1192)

ਕੰਸ ਦਾ ਸਹੁਰਾ ਜਰਾਸੰਧ ਮਗਧ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਕੰਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਥੁਰਾ ਉੱਤੇ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਸਾਥੀ ਕਾਲਯਵਨ, ਜੋ ਕਿ ਅਦੁੱਤੀ ਜੋਧਾ ਸੀ, ਨੇ ਵੀ ਮਥੁਰਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕਾਲਯਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ:

ਜਰਾਸੰਧਿ ਕਾਲਜਮੁਨ ਸੰਘਾਰੇ ॥ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 224)

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਗੁਜਰਾਤ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਗਰੀ ਦਵਾਰਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਵਸਾਈ ਸੀ:

ਦ੍ਵਾਰਿਕਾ ਨਗਰੀ ਰਾਸਿ ਬੁਗੋਈ ॥1॥ (ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 727)

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਰੱਖਿਅਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਨੂੰ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿਮਰਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਲਾਜ ਬਚ ਗਈ:

ਦੁਹਸਾਸਨ ਕੀ ਸਭਾ ਦ੍ਰੋਪਤੀ ਅੰਬਰ ਲੇਤ ਉਬਾਰੀਅਲੇ ॥1॥ (ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 988)

ਬਸਤ੍ਰ ਛੀਨਤ ਦ੍ਰੋਪਤੀ ਰਖੀ ਲਾਜ ॥ (ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 1192)

ਇਕ ਵਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਅਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਰਾ ਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਹਿਰਨ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਜਰਾ ਦੇ ਪਛਤਾਵੇ ਉੱਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਰਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ:

ਬਧਿਕੁ ਉਧਾਰਿਓ ਖਮਿ ਪ੍ਰਹਾਰ ॥ (ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 1192)

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਦਵਾਰਕਾ ਛੱਡ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰਪ੍ਰਸਥ (ਅਜੋਕੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ) ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ ਯੁੱਧ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿੱਤਿਆ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਗੀਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਨ੍ਹਈਆ, ਸ਼ਿਆਮ, ਗੋਪਾਲ, ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗੀ, ਆਦਰਸ਼ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਕਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸੰਦੀਪਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਥੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅੱਠ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਤਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੱਬ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਅਵਤਾਰਵਾਦ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਸਰਬ-ਕਲਾ-ਸੰਪੂਰਨ ਇਕੋ-ਇਕ ਹਸਤੀ (ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾ ਵਾਲੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਹੈ। ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਸੀਮਤ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਤਾਂ ਅਨੰਤ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ:

ਸੋਲਹ ਕਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਫਲਿਆ ॥ ਅਨਤ ਕਲਾ ਹੋਇ ਠਾਕੁਰੁ ਚੜਿਆ ॥ (ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 1081)

ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਅਵਤਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਡਿਆਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਅਸਧਾਰਣ ਜਾਂ ਚਮਤਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਵਰਤਾਅ ਕੇ ਕੀਤੇ ਚੋਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਆਪੇ ਗੋਪੀ ਕਾਨੁ ਹੈ ਪਿਆਰਾ ਬਨਿ ਆਪੇ ਗਊ ਚਰਾਹਾ ॥
ਆਪੇ ਸਾਵਲ ਸੁੰਦਰਾ ਪਿਆਰਾ ਆਪੇ ਵੰਸੁ ਵਜਾਹਾ ॥
ਕੁਵਲੀਆਪੀੜੁ ਆਪਿ ਮਰਾਇਦਾ ਪਿਆਰਾ ਕਰਿ ਬਾਲਕ ਰੂਪਿ ਪਚਾਹਾ ॥2॥
ਆਪਿ ਅਖਾੜਾ ਪਾਇਦਾ ਪਿਆਰਾ ਕਰਿ ਵੇਖੈ ਆਪਿ ਚੋਜਾਹਾ ॥
ਕਰਿ ਬਾਲਕ ਰੂਪ ਉਪਾਇਦਾ ਪਿਆਰਾ ਚੰਡੂਰੁ ਕੰਸੁ ਕੇਸੁ ਮਾਰਾਹਾ ॥
ਆਪੇ ਹੀ ਬਲੁ ਆਪਿ ਹੈ ਪਿਆਰਾ ਬਲੁ ਭੰਨੈ ਮੂਰਖ ਮੁਗਧਾਹਾ ॥3॥
ਸਭੁ ਆਪੇ ਜਗਤੁ ਉਪਾਇਦਾ ਪਿਆਰਾ ਵਸਿ ਆਪੇ ਜੁਗਤਿ ਹਥਾਹਾ ॥
ਗਲਿ ਜੇਵੜੀ ਆਪੇ ਪਾਇਦਾ ਪਿਆਰਾ ਜਿਉ ਪ੍ਰਭੁ ਖਿੰਚੈ ਤਿਉ ਜਾਹਾ ॥
ਜੋ ਗਰਬੈ ਸੋ ਪਚਸੀ ਪਿਆਰੇ ਜਪਿ ਨਾਨਕ ਭਗਤਿ ਸਮਾਹਾ ॥4॥6॥ (ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 607)

ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਤੁਕ ‘ਅਸਟਮ ਥੀਤਿ ਗੋਵਿੰਦ ਜਨਮਾ ਸੀ’ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਮੰਨ ਕੇ ਜਨਮ-ਅਸਟਮੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪੰਜੀਰੀ ਖਵਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ’ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੋਬਿੰਦ, ਨਾਰਾਇਣ, ਠਾਕੁਰ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਜੰਮਦਾ ਜਾਂ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ:

ਸਗਲੀ ਥੀਤਿ ਪਾਸਿ ਡਾਰਿ ਰਾਖੀ ॥ ਅਸਟਮ ਥੀਤਿ ਗੋਵਿੰਦ ਜਨਮਾ ਸੀ ॥1॥
ਭਰਮਿ ਭੂਲੇ ਨਰ ਕਰਤ ਕਚਰਾਇਣ ॥ ਜਨਮ ਮਰਣ ਤੇ ਰਹਤ ਨਾਰਾਇਣ ॥1॥ ਰਹਾਉ ॥
ਕਰਿ ਪੰਜੀਰੁ ਖਵਾਇਓ ਚੋਰ ॥ ਓਹੁ ਜਨਮਿ ਨ ਮਰੈ ਰੇ ਸਾਕਤ ਢੋਰ ॥2॥
ਸਗਲ ਪਰਾਧ ਦੇਹਿ ਲੋਰੋਨੀ ॥ ਸੋ ਮੁਖੁ ਜਲਉ ਜਿਤੁ ਕਹਹਿ ਠਾਕੁਰੁ ਜੋਨੀ ॥3॥
ਜਨਮਿ ਨ ਮਰੈ ਨ ਆਵੈ ਨ ਜਾਇ ॥ ਨਾਨਕ ਕਾ ਪ੍ਰਭੁ ਰਹਿਓ ਸਮਾਇ ॥4॥1॥ (ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 1136)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਨੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਤਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਠਾਕੁਰ ਜਾਂ ਸੁਆਮੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ:

ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਜੀਅ ਜੋਨਿ ਮਹਿ ਭ੍ਰਮਤ ਨੰਦੁ ਬਹੁ ਥਾਕੋ ਰੇ ॥
ਭਗਤਿ ਹੇਤਿ ਅਵਤਾਰੁ ਲੀਓ ਹੈ ਭਾਗੁ ਬਡੋ ਬਪੁਰਾ ਕੋ ਰੇ ॥1॥

ਤੁਮ੍ ਜੁ ਕਹਤ ਹਉ ਨੰਦ ਕੋ ਨੰਦਨੁ ਨੰਦ ਸੁ ਨੰਦਨੁ ਕਾ ਕੋ ਰੇ ॥
ਧਰਨਿ ਅਕਾਸੁ ਦਸੋ ਦਿਸ ਨਾਹੀ ਤਬ ਇਹੁ ਨੰਦੁ ਕਹਾ ਥੋ ਰੇ ॥1॥ ਰਹਾਉ ॥

ਸੰਕਟਿ ਨਹੀ ਪਰੈ ਜੋਨਿ ਨਹੀ ਆਵੈ ਨਾਮੁ ਨਿਰੰਜਨ ਜਾ ਕੋ ਰੇ ॥

ਕਬੀਰ ਕੋ ਸੁਆਮੀ ਐਸੋ ਠਾਕੁਰੁ ਜਾ ਕੈ ਮਾਈ ਨ ਬਾਪੋ ਰੇ ॥2॥19॥70॥ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 339)