10 ਸਤੰਬਰ 1930 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ' ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ' ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਟੀ ਬੀ ਦੀ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੋਇਆ।

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ' ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ' ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ, 10 ਸਤੰਬਰ 1930 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਟੀ ਬੀ ਦੀ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੋਇਆ ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਕਿਸੇ ਕਮੇਟੀ, ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਲਈ।

22 ਮਾਰਚ 1884 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ 'ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ" ਦਾ ਜਨਮ, ਮਾਝੇ ਦੀ ਧਰਤੀ' ਤੇ, ਪਿਂਡ ਝਬਾਲ ਵਿੱਖੇ ਹੋਇਆ। ਝਬਾਲ ਪਿੰਡ ਸਿੱਖ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁੱਤਬਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਬਾਬਾ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਉਹ ਯੋਧੇ ਸਿੱਖ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਬਹੁਤ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਦਾ ਜਿਕਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।

15 ਮਈ 1629 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੁਖਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲੈਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜਾ ਜਿੱਥੇ ਦੋਹਾਂ ਦਲਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਹੋਈ।

ਇਸ ਵਕਤ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬੇਟੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੀ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਦਾ ਅਨੰਦਕਾਰਜ ਧਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਰਾਤੋ- ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਪਿੰਡ ਝਬਾਲ ਭੇਜ ਦਿਤਾ ਸੀ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਦਾ ਅਨੰਦਕਾਰਜ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮੁਗਲਾ ਦੀ ਹਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਕਚੀਚ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉਸ ਯੋਧੇ ਬਾਬਾ ਲੰਗਾਹ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚੋ ਸਨ। ਆਪ ਸਰਦਾਰ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਸਨ।

ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਖੋਜੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੀ। ਆਪ ਬਜੁਰਗਾ ਤੋ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ, ਬੜੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਸਨ, ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਲਿਆਕਤ' ਤੋ ਇਤਨੇ ਮੁਤਾਸਿਰ ਸਨ ਕਿ ਆਪ ਨੂੰ ਫਿਲਾਸਫਰ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ।

ਆਪ ਨੇ ਪ੍ਰਾੲੁਿਮਰੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਝਬਾਲ' ਤੋ ਅਤੇ ਫੇਰ ਮਿਡਲ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸਵੀ ਆਪ ਨੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੋ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1902 ਸਾਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ, ਐੱਫ ਐੱਸ ਸੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਲੈ ਲਿਆ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾ ਭਾਵੇਂ ਸਾਇੰਸ ਪਰ ਲੱਗਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜਨ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜਣ ਦੀ ਲਗਨ ਐਸੀ ਲਗੀ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਗਦਾਦ ਫੇਰੀ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾ ਫਰੋਲਣ ਦੇ ਲਈ ਆਪ ਮੱਕੇ ਮਦੀਨੇ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਕੀਦੇ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਮੱਕੇ ਮਦੀਨੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਿਰਫ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਨੇ ਕੇਸ ਪਿੱਛੇ ਕਰਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲਾਂ ਉਪਰ ਪੱਗ ਬੰਨ ਕੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਮੱਕੇ ਪੁੱਜ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਆਪ ਫਸ ਵੀ ਗਏ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇਕ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪ ਦਾ ਬਚਾਅ ਹੋ ਸਕਿਆ ।

ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 1905-06 ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਬਿਰਧ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਲਿਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰਿਅਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀਆਂ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਗੱਲਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮਿਲਦੀਆਂ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਜਣ ਐਸਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਜਿਹੜਾ ਸਰਦਾਰ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਦੇ ਕਤਲ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹ ਵੀ ਸੀ ਜੋ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦਾ ਨੌਕਰ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਸਮੇਂ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇੱਕ ਗਵਾਹ ਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਸਮੇਂ ਵੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਹੁਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਜਿਹੜਾ ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਵਕਤ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਰਦਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਐਸਾ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮੁੱਦਕੀ, ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ, ਸਭਰਾਵਾਂ, ਰਾਮਨਗਰ, ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਬਕਾਇਦਾ ਇਕ ਫੌਜੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸੋ ਇੰਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੇ ਬਿਆਨ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਉਹ ਬਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਰੋਜ਼ਨਾਮਚਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਗੁਪਤ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਅਤੇ ਗ਼ਦਾਰ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗ਼ਦਾਰ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗਿਆਂ ਡੋਗਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾ ਮਾਰੂ ਕਤਲੋਗਾਰਦ ਬਾਰੇ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਭਰਾ ਮਾਰੂ ਜੰਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਤਲ ਸਰਦਾਰ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਦਾ ਹੋਇਆ। ਇੰਜ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਰਦਾਰ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵੇ ਦੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਕਤਲ ਦਾ ਹਾਲ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਉਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਵੀ ਖ਼ੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕੁੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਵਿਰੁੱਧ ਉਕਸਾ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਸ਼ਡਯੰਤਰ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜਣ ਦਾ ਢੰਗ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਸੈਂਟੀਫਿਕ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਨਿਵੇਕਲਾ ਵੀ ਸੀ।ਇਥੇ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕੇ ਜਿਸ "ਤੋਜ਼ਕੇ ਜ਼ਹੰਗੀਰੀ" ਦਾ ਸਾਡੇ ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਅਕਸਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਖੋਜ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੇ 1921 ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਪ, ਮੁਸਲਿਮ ਆਰਟ ਪ੍ਰੈਸ ਹਜ਼ਰਤ ਗੰਜ ਤੋਂ ਲੱਭ ਕੇ ਲਿਆਏ ਸੀ।ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਉਹ ਕਬੂਲਨਾਮਾ ਹੈ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕੇ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੱਚੇ ਖੋਜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਕਾਰਣ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਲੱਗੀ।ਆਖ਼ਰ 1929 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕ ਇਕੱਤਰਤਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਕੱਤਰ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੇ ਕੌਮ ਦੀ ਝੋਲੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪਾਈਆਂ, ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਖਾਸੀਆਂ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈਆਂ: ਕਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ,ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ,ਗੁਰੂ ਗਾਥਾ,ਜੀਵਨ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ,ਅਮਰ-ਖ਼ਾਲਸਾ,ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ, ਜੀਵਨ ਸਦਾ ਕੌਰ,ਗੁਰਪੁਰਬ ਨਿਰਣੈ ਆਦਿ ਆਦਿ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਅਜਮਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦੀ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ ਬੰਦਾ ਕੌਣ ਥਾ ਕਾਫੀ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈ।

10 ਸਤੰਬਰ 1930 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ' ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ' ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਟੀ ਬੀ ਦੀ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੋਇਆ ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਕਿਸੇ ਕਮੇਟੀ, ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਲਈ।