21 ਜਾਂਬਾਜ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨੀ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਅਤੇ ਅਰਾਕਜ਼ਾਈ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਆਹਮੋ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ 36 ਸਿੱਖ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦੇ 21 ਜਾਂਬਾਜ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨੀ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਅਤੇ ਅਰਾਕਜ਼ਾਈ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਆਹਮੋ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ।

12 ਸਤੰਬਰ, 1897 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ' ਤੇ ਲੜੀ ਗਈ ਉਹ ਜੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਫਰੰਟੀਅਰ ਸੂਬੇ' ਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਲਾਗੇ ਲੜੀ ਗਈ। ਇਹ ਜੰਗ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ 36 ਸਿੱਖ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦੇ 21 ਜਾਂਬਾਜ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨੀ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਅਤੇ ਅਰਾਕਜ਼ਾਈ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਸਿੱਧੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਆਹਮੋ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਸੀ।

ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦਾ ਮੁਕਾਮੀ ਸਥਾਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ 6000 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਕਬਿਆਲੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਵਜੀਰਸਤਾਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫਰੰਟੀਅਰ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦੀ ਵੰਡ ਕਰਦੇ ਸਨ ਸੋ ਇੰਜ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਬਾਰਡਰ ਏਰੀਏ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਅਸਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਣਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਕੋਹਾਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਕੁਹਾਟ ਲਗਪਗ 35 ਕੁ ਮੀਲ, ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਲਗਪਗ 50 ਕੁ ਮੀਲ ਦੂਰ ਹੈ।ਇਹ ਚੌਕੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਹਾਰਟ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਗੁਲਸਤਾਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਫੈਸਲਾ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੀਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਨਿਰੋਲ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਤ ਇਸ਼ਾਰੇ ਦੇ ਸਾਧਨ, ਭਾਵ ਲੋਕਹਾਰਟ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਗੁਲਸਤਾਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚਾਲੇ ਝੰਡੀ ਦਿਖਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਇਸ ਚੌਕੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਇਨ੍ਹਾ ਦੋਨਾਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿਸਾ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਪਠਾਣ ਲੜਾਕੇ ਅਤੇ ਅਫਰੀਦੀ ਕਬਾਇਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ।ਇੰਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 1896 ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤਜ਼ਾਰਤ ਜਾਂ ਵਪਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਰਾਹ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਖਾਸਾ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਭਾਵ ਇਹ ਇਕ ਲਾਂਗੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਠਾਣ ਜਾਂ ਕਬਾਇਲੀਏ ਇਥੇ ਲੁੱਟਣ ਖੋਹਣ ਦੀ ਤਾੜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਦਾਅ ਲਗਦਾ ਦੀ,ਇਹ ਲੋਕ ਅਚਾਨਕ ਝਪਟੇ ਮਾਰਦੇ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਂ ਫੇਰ ਲੰਗ ਰਹੀਆਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ।ਇੰਜ ਇਹ ਕਹਿ ਲੈਣਾ ਸਟੀਕ ਹੋਵੇ ਗਾ ਕੇ ਕਾਬੁਲ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਸਤੇ, ਕੁਰਮ ਘਾਟੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਤਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਜ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤੀ ਜਾਣੂ ਸਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪਠਾਣਾਂ ਅਤੇ ਅਫ੍ਰਿਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਗਰ ਕੋਈ ਟਕਰ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਸਿੱਖ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਨਰੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਦੀ ਅਗਵਾਹੀ ਹੇਠ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਫਰੀਦੀ ਅਤੇ ਅਰਾਕਜ਼ਾਈ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਖੁੰਬ ਠਪੀ ਸੀ।

ਸੋ 31 ਦਸੰਬਰ, 1896 ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਬਟਾਲੀਅਨ ਕੁਹਾਟ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫੇਰ ਸਿੱਖ ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਲੋਂ ਸਮਾਣਾ ਘਾਟੀ ਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਸਿਖਰੀ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ 36 ਸਿੱਖ ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਈਟ ਵਿੰਗ ਅਤੇ ਲੈਫਟ ਵਿੰਗ ਦੋ ਵਿੰਗ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਰਾਈਟ ਵਿੰਗ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਹੈਗਟਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਅਤੇ ਲੈਫਟ ਵਿੰਗ ਦੀ ਕਮਾਨ,ਕੈਪਟਨ ਡਬਲਿਊ. ਵੀ. ਗਾਰਡਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ।

2 ਜਨਵਰੀ, 1897 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕਰਨਲ ਮਿਸਟਰ ਹੈਗਟਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਰਾਈਟ ਵਿੰਗ ਨੇ, ਲਾਕਹਾਰਟ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਕਾਫੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇਥੇ ਪਲਟਣ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ।ਇਥੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ, ਦਾਰ, ਸੰਗਰ, ਸਰਟਰੋਪ, ਕੁਰੈਗ ਅਤੇ ਗੁਲਸਤਾਨ ਵਰਗੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਇਲਾਕੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 8 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਕੈਪਟਨ ਡਬਲਿਊ. ਵੀ. ਗਾਰਡਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਅਧੀਨ ਲੈਫਟ ਵਿੰਗ ਨੇ ਪਰਚਿਨਾਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਥਲ ਤੇ ਸਾਦਾ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਚੌਕੀਆਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਇਸੇ ਲੈਫਟ ਵਿੰਗ ਦਾ ਹੀ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ।

27 ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਲੈਕੇ 10 ਸਤੰਬਰ, 1897 ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਉੜੈਕਜਿਜ਼ ਦੇ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਵਲੋਂ ਲੈਫਟ ਵਿੰਗ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈਨ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ।10 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਇਥੇ ਅਫ੍ਰਿਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਰਾਕਜ਼ਾਈ ਪਠਾਣਾ ਵਲੋਂ ਬੜਾ ਸਖਤ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜ ਕੇ ਖਣਕੀ ਘਾਟੀ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਣਾ ਪੋਸਟ ਉੱਪਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦੇ 4 ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਸਫਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦੇ ਅਫਰੀਦੀ ਅਤੇ ਅਰਾਕਜ਼ਾਈ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਹਾਰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਬਾਵਾਕਫ ਸਨ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਸੀ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕੀਤਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ'ਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਵਡੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਜਾਵੇ ਜਦੋਂ ਪਿੱਛਿਓਂ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਇਸ ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈਕੇ,ਹਮਲੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਲਈ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਫ੍ਰਿਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਥੇ,ਇਸ ਚੌਕੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਦੇ ਲਈ ਸਿਰਫ 21 ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਨਫਰੀ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੈ।

12 ਸਤੰਬਰ 1897 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਫਰੀਦੀ ਅਤੇ ਅਰਾਕਜ਼ਾਈ ਪਠਾਣਾ ਨੇ ਇਸ ਚੌਕੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰਿਉਂ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਉਂ ਭਾਰੀ ਬੱਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕਹਾਰਟ ਦੇ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਅਫਸਰ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਹਾਫਟਨ ਨੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਹਿਲੋਗ੍ਰਾਫ ਰਾਹੀਂ ਸੰਪਰਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਇਸ ਚੌਕੀ ਦਾ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਚੌਂਕੀਆਂ ਨਾਲੋਂ, ਬਲਕਿ ਹਰ ਪਾਸਿਉਂ ਹਿਲੋਗ੍ਰਾਫ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਕੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਚੌਕੀ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹਵਾਲਦਾਰ ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਕੋਲ ਸੀ।ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਪਿੰਡ ਝੋਰੜਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।ਜੰਗ ਛੇੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫਰੀਦੀ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਕਮਾਂਡ ਕਰ ਰਹੇ ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਹਵਾਲਦਾਰ ਨੂੰ ਬੜੇ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਚੌਕੀ ਖਾਲੀ ਕਰ ਜਾਣ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲਾਂਘਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਉਕਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੜੇ ਅਣਖੀਲੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਾ ਸੁਣੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਰਨਲ ਹਾਰਟਨ,ਦੂਰਬੀਨ ਰਾਹੀਂ, ਲੋਕਹਾਰਟ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ,ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਲਈ ਭੇਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਹੀ ਅਫਰੀਦੀ ਪਠਾਣਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।

6 ਘੰਟੇ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫਰੀਦੀ ਪਠਾਣਾ ਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਾ ਕੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ,ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਜਾਦਾ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਹੋਣ।ਇਕ ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਫ੍ਰਿਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਰਾਕਜ਼ਾਈ ਪਠਾਣਾ ਦੇ ਦਿਲ ਕੰਬਾ ਰਹੀ ਸੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਛੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਬਾਇਲੀਅਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁਣ ਤਕ 12 ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਸਿਪਾਹੀ ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰਨਲ ਹਾਫਟਨ ਨੂੰ ਹਿਲੋਗ੍ਰਾਫ ਰਾਹੀਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਇਸ ਚੌਕੀ ’ਤੇ ਅਫਰੀਦੀ ਅਤੇ ਅਰਾਕਜ਼ਾਈ ਪਠਾਣਾ ਨੇ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਮਾਂਡਰ ਹਵਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਨਾਇਕ ਲਾਭ ਸਿੰਘ, ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਚੌਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ਼ ਆਏ ਅਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਜੇ ਅਫਰੀਦੀ ਅਤੇ ਅਰਾਕਜ਼ਾਈ ਪਠਾਣਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹੀ ਬੰਦੇ ਢੇਰ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਸਿਪਾਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਮੋਢੇ ' ਤੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਚੌਕੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਆਏ। ਸਿਪਾਹੀ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਇੰਜ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸੂਤ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਅਫਰੀਦੀ ਪਠਾਣਾਦਾ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ‘‘ਸਵਾ ਲਾਖ ਸੇ ਏਕ ਲੜਾਉਂ, ਤਬੇ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਕਹਾਊਂ’’ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ। ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਸਦਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਇਸ ਚੌਕੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਇਨ੍ਹਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਿਊਂਦਿਆਂ, ਫੜਕ ਨਾ ਸਕਿਆ।

ਸਿੱਖਾਂ ਪਾਸ ਮੋਜੂਦ ਗੋਲੀ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਜਾ ਪੂਜਾ ਸੀ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮੀਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਫ੍ਰਿਦੀਆਂ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕੰਧ ‘ਚ ਪਾੜ ਤਾਂ ਪਾ ਲਿਆ ਪਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਫੇਰ ਵੀ ਨਾ ਵੜਨ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਨ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਫਰੀਦੀ ਪਠਾਣਾ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘਾਹ-ਫੂਹ ਅਤੇ ਝੋਪੜੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਧੂੰਆਂ ਹੀ ਧੂੰਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਦਰੋਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਅਾਂ ਪਾਸ ਗੋਲੀ ਸਿਕਾ ਬਿਲਕੁੱਲ ਮੁਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸਿਰਫ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਬੱਟਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਖਰ ਗੋਲੀ ਸਿਕਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ 20 ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹੁਣ ਇਕੱਲਾ ਸਿਗਨਲਮੈਨ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਹੀ ਉਥੇ ਬਚਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਿਗਨਲਮੈਨ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਕਰਨਲ ਹਾਰਟਨ ਨੂੰ ਸਿਗਨਲ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਬਚਿਆ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਹੁਣ ਸਿਗਨਲ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਇਸ ਸਿਗਨਲ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਆਖਰੀ ਪੈਗ਼ਾਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਸੋ ਸਿਪਾਹੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਗਨਲ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਸਾਰੀ ਜੈਕਾਰਾ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਬੱਟ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲਗੀ ਸੰਗੀਨ ਦੇ ਨਾਲ 20 ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਅਫਰੀਦੀ ਪਠਾਣਾ ਨੂੰ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਖੀਰ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।

ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਇਹ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰਪੂਰ ਖਬਰ ਜਦੋਂ ਲੰਡਨ ਵਿੱਖੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਸਦਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਅਰਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕੁਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਦਲੇਰੀ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਇੰਜ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦੀਆਂ ਧੁੰਮਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੇ ਇਸ ਕਾਰਨਾਮੇ ਤੋਂ ਇਤਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਨਮਾਨ "ਇੰਡੀਅਨ ਆਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ' ਹਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਮਰਨੋ ਉਪਰੰਤ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਵਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਹਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਮਰੱਬੇ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ 500 ਰੁਪਏ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਫੌਜੀ ਇਮਦਾਦ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।'ਇੰਡੀਅਨ ਆਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ" ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰੌਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰਬੀਰ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰਪੂਰ ਕਾਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘‘ਪਾਇਨੀਅਰ’’ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਲੇਖ ਲਿਖ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ 21 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਹਵਾਲਦਾਰ ਸਰਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਪਿੰਡ ਝੋਰੜਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ (ਕਮਾਂਡਰ),ਨਾਇਕ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ,ਲਾਸ ਨਾਇਕ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਸਿਪਾਹੀ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਸਿਪਾਹੀ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ,

ਸਿਪਾਹੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਸਿਪਾਹੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਸਿਪਾਹੀ ਜੀਵਾ ਸਿੰਘ, ਸਿਪਾਹੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਸਿਗਨਲਮੈਨ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਸਿਪਾਹੀ ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ, ਸਿਪਾਹੀ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ, ਸਿਪਾਹੀ ਨੰਦ ਸਿੰਘ, ਸਿਪਾਹੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸਿਪਾਹੀ ਦਿਆ ਸਿੰਘ, ਸਿਪਾਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਸਿਪਾਹੀ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ, ਸਿਪਾਹੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਸਿਪਾਹੀ ਸਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸੇਵਾਦਾਰ ਦਾਓ ਸਿੰਘ, ਸੇਵਾਦਾਰ ਦਾਦ ਸਿੰਘ।