ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ 12 ਸਤੰਬਰ 1897 ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਫਰੰਟੀਅਰ ਸੂਬੇ ਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਾਰਾਗੜੀ ਦੀ ਪੋਸਟ ਉੱਪਰ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਦੀ 36 ਸਿੱਖ ਪਲਟਨ ਤੇ ਗੁਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨੀ ਤੇ ਅਫਰੀਦੀ ਕਬਾਇਲੀਆ ਵਿੱਚਕਾਰ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ .ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਵਜ਼ੀਰਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿਸਾ ਹੈ ਐਥੋਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤੇ ਅਫਗਾਨ ਸੀਮਾ ਸੀ ਵੰਡ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਪੋਸਟ ਸਮਾਣਾ ਘਾਟੀ ਦੇ ਕੋਹਾਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਜਿਥੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ 50 ਮੀਲ ਦੇ ਲੱਗਪੱਗ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਹਾਰਟ ਤੇ ਗੁਲਸਤਾਨ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਦੂਰੀ 6 ਮੀਲ ਦੇ ਲੱਗਪੱਗ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਸ ਪੋਸਟ(ਚੌਂਕੀ) ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ .ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਪਹਾੜੀ ਸੀ। ਕਿਲੇ ਤੇ ਚੌਂਕੀ ਓਹਨਾ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਪਰ ਸਨ । 31 ਦਸੰਬਰ 1896 ਨੂੰ ਕੁਹਾਟ ਸਿੱਖ ਪਲਟਨ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ। 2 ਜਨਵਰੀ 1897 ਨੂੰ ਇਸਨੇ ਲੋਕਹਾਰਟ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਇਸੇ ਪਲਟਨ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੇ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਚ ਸੰਗਰ , ਦਾਰ , ਸੁਰੰਗ , ਕੁਰੈਗ ਤੇ ਗੁਲਸਤਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉਪਰ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ: ਪਲਟਨ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ left ਵਿੰਗ ਨੂੰ ਕੈਪਟਨ w.v ਗਾਰਡਨ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਇਸ ਉੱਪਰ 27 ਅਗਸਤ ਤੋਂ 8 ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਵੜੇ ਤਕੜੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ।ਸਮਾਣਾ ਪੋਸਟ ਉੱਪਰ 4 ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਰ ਓਹ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਫੇਰ ਅਫਰੀਦੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅਫਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾਗੜੀ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ. ਇਸ ਚੌਂਕੀ ਉੱਪਰ ਵੀ 36 ਸਿੱਖ ਪਲਟਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪਲਟੂਨ 21 ਜਵਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਵੀਪਰ ਕਲਾਸ ਦਾ ਜਵਾਨ ਦਾਦ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ।12 ਸਤੰਬਰ 1897 ਨੂੰ ਸੇਵੇਰੇ 9:30 ਕਰੀਬ ਸਾਰਾਗੜੀ ਚੌਂਕੀ ਨੂੰ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਰਾਬਤਾ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਲੋਕਹਾਰਟ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਬਾਕੀ ਪਲਟਨ ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਵਾਰੇ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਉਹ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕੁਮਿਕ ਨਾ ਭੇਜ ਸਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਏਰੀਆ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕਬਜੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਦੋ ਹੱਥ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਪਲਟਨ ਕੋਲ਼ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋ ਕਾਰਤੂਸ ਭਰਕੇ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ .303 ਮਾਰਟੀਨੀ ਹੈਨਰੀ ਰਾਇਫਲ ਸਨ। ਹਰ ਇਕ ਜਵਾਨ ਕੋਲ 400 ਕਾਰਤੂਸ ਸੀ। 100 ਓਹਨਾ ਦੇ ਬੋਝਿਆ ਵਿੱਚ ਤੇ 300 ਕਾਰਤੂਸ ਕੋਤਾ ਵਿੱਚ ਰਿਜ਼ਰਵ ਸੀ । ਸੇਵੇਰੇ 11 ਵਜੇ ਇੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਜਵਾਨ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੰਗਲਨਰ ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ ਕਰਨਲ ਹਉਟਨ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਸਨ । ਓਹਨਾ ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਕਰਨਲ ਨੇ ਰਾਇਲ ਆਇਰਿਸ਼ ਰਾਇਫਲਜ ਦਾ ਦਸਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਿਲੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਜਵਾਨ ਸਨ ਜਿੰਨਾ ਨੂੰ ਓਹਨਾ ਦੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਗਈ ਸੀ। ਦੁਸ਼ਮਣਾ ਦੀ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਵੇਖ਼ ਕੇ ਇਹ ਦਸਤਾ ਵਾਪਸ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਮੁੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਲੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਚੌਂਕੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਵਾਲੇ ਅੱਗ ਲਾ ਧੂਆਂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਪਲਟਨ ਦੇ ਯੋਧੇ ਡਟੇ ਰਹੇ । ਸਿਗਨਲ ਮੈਨ ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ ਕਰਨਲ ਹਾਰਟਨ ਨੂੰ ਮਿੰਟ ਮਿੰਟ ਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸਨੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿਸਟਮ ਬੰਦ ਕਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੁਦ ਪਿਆ। ਸਾਡੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਗਨਲ ਮੈਨ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸ਼ਹੀਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਕੋਤ ਗਾਰਡ ਜਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਗਾਰਡ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦਾਦ ਨਾਮ ਦਾ ਜਵਾਨ ਵੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਸਫਾਈ ਸੇਵਕ ਜਾ ਲਾਂਗਰੀ ਭਰਤੀ ਸੀ। ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ । ਅਫਰੀਦੀਆ ਬਾਗੀਆਂ ਨੇ ਚੌਂਕੀ ਉੱਪਰ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ । ਮਗਰੋਂ ਜਾਂਚ ਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਕਬਜਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਉਸ ਚੌਂਕੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਜਿਹੜੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਹਾਰਟ ਤੋਂ ਉਸ ਵਾਰੇ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਲੜਾਈ ਚ ਰੁਝੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਕੁਸ਼ ਕ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਚੌਂਕੀ ਉੱਪਰ ਪਲਟਨ ਨੇ ਦੁਵਾਰਾ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ । ਪਲਟੂਨ ਦੇ 21 ਜਵਾਨਾਂ ਸਮੇਤ 22 ਜਾਣੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾਂਗਰੀ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਫਰੀਦੀ ਬਾਗੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਹ( ਅਫਗਾਨ ) 150 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ 600 ਦਸਦੇ ਹਨ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਸਰਕਾਰ 21 ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਫੌਜੀ ਸਨਮਾਨ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆਂ ਸੀ। ਹਰ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ 2-2 ਮੁਰੱਬੇ ਜਮੀਨ ਤੇ 500 ਰੁਪਏ ਉਸ ਵਕਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ .ਜੋ ਕੇ ਉਸ ਸਮੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਸੀ ।ਅੱਜ ਤਕ ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਫੌਜੀ ਸਨਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਿਸੇ ਪਲਟਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਪਰ ਐਥੇ ਇਕ ਗੱਲ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਸੀਂ ਸਰਾਗੜੀ ਦੇ 21 ਸ਼ਹੀਦ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਬਲਕਿ 22 ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ 22ਵਾ ਸ਼ਹੀਦ ਉਹ ਸਫਾਈ ਸੇਵਕ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਦਾਦ ਸੀ । ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਪਲਟੂਨ ਨਾਲ ਓਸੇ ਵਕਤ ਓਸੇ ਚੌਂਕੀ ਉੱਪਰ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਫੌਜੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਥਾ ਦਰਜਾ ਕਰਮਚਾਰੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਦਾਦ ਪਹਿਲਾਂ ਲੜਾਈ ਸੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋ ਲੈਕੇ ਕੇ ਸਿਗਲਨਰ ਤੋ ਸੁਨੇਹੇ ਲੈਣਾ, ਜਖਮੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਾ, ਗੋਲ਼ੀ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਡੱਬੇ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾਂ ਆਦਿ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ । ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਰਾਇਫਲ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ।ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਵਿਚਾਰਾ ਲੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵੀ ਹੋਇਆ ਪਰ ਕੋਈ ਫੌਜੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ
ਫੌਜੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਇਲਾਕਾ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ(ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ) ਸੀ।
ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ
ਲੜੀ ਰੈਂਕ ਨਾਮ ਬਿਲਟ ਨੋਂ
1 ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ 165
2 ਨਾਇਕ ਲਾਲ ਸਿੰਘ 332
3 ਲਾਂਸ ਨਾਇਕ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ 546
4 ਸਿਪਾਹੀ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ 1321
5 ਸਿਪਾਹੀ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ 492
6 ਸਿਪਾਹੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ 359
7 ਸਿਪਾਹੀ ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ 791
8 ਸਿਪਾਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ 834
9ਸਿਪਾਹੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ 871
10 ਸਿਪਾਹੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ 163
11 ਸਿਪਾਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ 1257
12 ਸਿਪਾਹੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ 1651
13 ਸਿਪਾਹੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ 182
14 ਸਿਪਾਹੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ 287
15 ਸਿਪਾਹੀ ਦਇਆ ਸਿੰਘ 687
16 ਸਿਪਾਹੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ 760
17 ਸਿਪਾਹੀ ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ 814
18 ਸਿਪਾਹੀ ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ 1733
19 ਸਿਪਾਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ 1265
20 ਸਿਪਾਹੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ 1556
21 ਸਿਪਾਹੀ ਨੰਦ ਸਿੰਘ 1221
22 ਦਾਦ ਸਪੀਵਰ ਕਲਾਸ
