13 ਸਤੰਬਰ 1903 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚੇਲੀਆਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਤ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਖੇ, ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਨਾਨਕ ਚੰਦ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਭਾਈਆਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਉਰਦੂ ਜ਼ੁਬਾਨ ਸੀ। ਇੰਜ ਇਥੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੰਜ ਜਮਾਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਜ਼ਮੂਨ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਆਪ ਜਦੋਂ ਉਰਦੂ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜਦੇ ਸੋ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪ ਦੇ ਬਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਸਾਡੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਭਾਵ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ? ਬੱਸ, ਇਥੋਂ ਹੀ ਆਪ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਕਰਣ ਦੀ ਲਗਨ ਲਗੀ।ਲਗਨ ਵੀ ਐਸੀ ਲਗੀ ਕਿ ਆਪ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬਾਲਕਾਂ ਦੇ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ। ਦਸਵੀਂ ਜ਼ਮਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਐਫ.ਏ., ਬੀ.ਏ., ਜੇ.ਏ.ਵੀ. ਅਤੇ ਐਸ.ਏ.ਵੀ. ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਚੰਗੇ ਨੰਬਰ ਲੈ ਕੇ ਪਾਸ ਕੀਤੀਆਂ।1954 ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਕੀਤੀ।

ਐੱਮ ਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨਿਯੁੱਕਤ ਕੀਤਾ। ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਲਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨੀ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਖੇ ਆ ਆਣ ਟਿਕੇ । ਜਨਵਰੀ 1932 ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਨੇ ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਲ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ‘ਬਾਲਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮਾਸਿਕ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਕਾਰਨ ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਡਿਫੈਂਸ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ’ ਦੇ ਤਹਿਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਪ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਲ 1945 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ‘ਬਾਲਕ’ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਇਸ ਪਤ੍ਰਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਣ ਕਾਫੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ ਤੇ ਫੇਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸੋਖੀ ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਮਈ, 1955 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਤਤਕਾਲੀ ‘ਸੱਚਰ ਸਰਕਾਰ’ ਨੇ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ’ ਕਹਿਣ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਰਨਾਲ ਵਿਚ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਸਾਡਾ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਹੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਰੱਖ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਰਾਸਰ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸੰਬੋਧਨ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਹਿਸਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਨਜਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ 1966 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਪਸਾਰ ਦੇ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਲਾਬ ਪਰੀ, ਤਿੰਨ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੇਅ, ਤਿੰਨ ਭਾਲੂ, ਸੋਨ ਚਿੜੀ, ਰਾਣੀ ਬੈਂਗਣਵਤੀ, ਕਰਾਮਾਤੀ ਲੋਟਾ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੁੱਕੜ, ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ, ਬਾਘੜ ਬਿੱਲਾ, ਤਿੰਨ ਨਿੱਕੇ ਜਾਸੂਸ ਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਚਲਾਕ ਲੂੰਬੜੀ, ਆਗਿਆਕਾਰ ਬਕਰੋਟਾ, ਰਾਣੋ ਦਾ ਸਾਈਕਲ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਵਿੱਚ) ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।

1992 ਸਾਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉਪਰ ਆਪ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ , ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ‘ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਲੇਖਕ’ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

1994 ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ‘ਨੀਲੀ ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ’ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਲਿਖੀ। ਪਰ 14 ਅਪਰੈਲ, 1994 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਆਪਣੀ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਪਰਲੋਕ ਪਿਆਨਾ ਕਰ ਗਏ।