20 ਸਤੰਬਰ 1718 ਈ: ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ 71 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਸੱਚਖੰਡ ਪਯਾਨਾ ਕਰ ਗਏ।

ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1648 ਈ: ਵਿੱਚ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਖੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵਜੀਰਾਬਾਦ ਦੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਸੋਦਰਾ (ਸੋਧਰਾ) ਨਾਂ ਦੇ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਰਜੇ-ਪੁਜੇ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੁਨਸ਼ੀ ਨਥੂ ਰਾਮ, ਜਰਨੈਲ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਰਦਾਰ ਸਨ। ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਦਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

 ਮੁਨਸ਼ੀ ਭਾਈ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਜੀ ਵਪਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਫੋਜਾਂ ਨੂੰ ਰਸਦ ਸਪਲਾਈ ਕਰਣ ਦਾ ਠੇਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 

 ਭਾਈ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵਨਾ ਸ਼ੁਮਾਰ ਸੀ । ਗਰੀਬਾਂ, ਮਸਕੀਨਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਕਰਮ ਧਰਮ ਸੀ। ਇਹੋ ਲਗਨ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਨ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਨਥੂ ਰਾਮ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਆਪ ਨੇ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਵਿਉਪਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਜੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਕਰਮ ਧਰਮ ਸੀ। 

ਵਜੀਰਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਇਕ ਅਨਿਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਭਾਈ ਨਨੂਆ ਜੀ ਦਾ ਡੇਰਾ ਸੀ।ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਨਨੂਆ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈ ਨਨੂਆ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਊਪਾਰ ਭਾਵ ਕੰਮਕਾਰ ਸਭ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹੀ ਜੁਟ ਗਏ।

ਆਪ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਬੇਗਾਰ ਵਿਚ ਫਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਸੀਜ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬੇਗਾਰ ਦਾ ਭਾਰ ਉਠਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਮੋਢੇ' ਤੇ ਡੋਅ ਕੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆਂਦੇ। ਇਕ ਸਰਦੇ ਪੁਜਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਹੈਰਾਂਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। 

ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਿਤਾ ਜੀ ਭਾਈ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬੇਟਾ ਇਹ ਕੰਮ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਘਰ ਦੇ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਘਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਾਉਲੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਤਾਂ ਜਮ ਹੀ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਬਾਉਲਾ ਹੀ ਸਮਝ ਛੱਡੋ।

ਭਾਈ ਨਨੂਆ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸਤਿਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਅਨਿਨ ਸਿੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਨਨੂਆ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣਦੇ ਸੁਣਦੇ, ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ, ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਲਗਨ ਲਗੀ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਜਾਗ ਲਗ ਗਈ| ਭਾਈ ਨਨੂਆ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਕੁੱਝ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸੰਨ 1674 ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਆਪ ਦੀ ਉਮਰ 26 ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਛਣ' ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਭਾਈ ਨਨੂਆ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਚਰਣ ਪ੍ਰਸਣ ਦੇ ਲਈ ਇਥੇ ਆਏ ਹਨ। ਦਾਸ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਬਖਸ਼ੋ।

ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਡਰੌਲੀ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਪ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਡਰੌਲੀ ਪੁੱਜੇ ਸਨ, ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿਚ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਕ ਸਾਲ ਆਪਜੀ ਨੇ ਤੰਨ-ਮੰਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਹੁਣ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੀ ਘੜੀ ਸੀ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਭਰ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੌੜ ਕੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਭਰ ਲਿਆਏ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਥ ਧੌਤੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪਾਣੀ ਰੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਭਰ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਲਈ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ।ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਫੇਰ ਦੌੜ ਕੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਭਰ ਲਿਆਏ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਚਰਣ ਧੌਤੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪਾਣੀ ਰੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਪਰ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਇੰਜ ਇਹ ਕਾਰਜ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ।ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਹਰ ਵਾਰੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਪਰ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਕਿਉਕਿ ਇਸੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਗਲੇ ਵਕਤ ਸਭਨਾਂ ਦੀ, ਬਿਨਾਂ ਜਾਤਿ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਿਚਾਰੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲ ਛੱਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਜਖ਼ਮਾਂ ਤੇ ਮਰ੍ਹਮ ਲਗਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਜ ਮੱਥੇ ਤੇ ਸ਼ਿਕਨ ਪੈ ਗਈ ਤਾਂ ਕੱਲ ਇਹ ਕਠਿਨ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ ਗੀ।

 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਕੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਘਾਲ ਕਮਾਈ ਥਾਂਇ ਪਈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜਾਉ ਆਪ ਵੀ ਨਾਮ ਜਪੋ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਪਾਉ।

ਇੰਜ ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਵਿਦਾਅ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਨੇ ਅੱਟਕ ਦੇ ਕੈਂਬਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਉਤੇ ਵਸਦੇ ਕਵ੍ਹਾ (ਕਵਹਾ) ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਥੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਧਰਮ, ਜਾਤਿ ਪਾਤ, ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਥ-ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਦੁਆਰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਵੇਖ਼ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ।

ਇੰਜ ਸ਼ਹੀਦ ਪਿਤਾ,ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਬਚਨਾ' ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਥੋਂ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਅਟਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਵੇਹ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜੇ। ਕਵ੍ਹਾ (ਕਵਹਾ) ਪਿੰਡ ਵਿੱਖੇ ਰੁਕਣ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਇਕ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਦੇ ਬਿਸ੍ਰਾਮ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪਿਆਸ ਲਗਣ ਤੇ ਆਪਨੇ ਕਿਸੇ ਵਸਨੀਕ ਪਾਸੋਂ ਪਾਣੀ ਮੰਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ, ਇਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਿੱਲਤ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੀਣ ਦੇ ਲਈ ਪਾਣੀ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਨਸੀਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪਿਆਣਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਕਵ੍ਹਾ (ਕਵਹਾ) ਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵਿਭਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਪਿਆਸੇ ਦੀ ਜਲ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦੇ ਲਈ ਧਰਮਸਾਲ ਵੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਇਥੇ 'ਹਰੋਹ" ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਆਪ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਭਰਦੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੇ।

ਇੰਜ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਸਥਾਨ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਇਥੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦੇ ਲਈ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਮੰਜੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵੀ ਆ ਗਏ।ਗੁਰੂ ਦੇ ਜਸ ਗਾਇਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਉਦਮ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਖੂਹ ਵੀ ਖੁਦਵਾ ਦਿੱਤਾ।ਹੁਣ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀਵਾਨ ਲੱਗਣੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ।

25 ਮਈ 1675 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪੰਡਿਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਹੀ ਹੇਠ ਕੁਝ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵਫ਼ਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਦੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜਾ ਸੀ।

ਪੰਡਿਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੱਟੜ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਤਬਦੀਲ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਤਸ਼ਦੱਦ ਢਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰੀ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਸੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਆਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤਕ ਮੇਰਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਣ ਕਿ ਜੇਕਰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧਰਮ ਤਬਦੀਲ ਕਰਾ ਲਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਲੈਣਗੇ ।

ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖਾਂ, ਦੀਵਾਨ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 12 ਜੁਲਾਈ 1675 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੋ ਇਸੇ ਦਿਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਨਿਨ ਸਿੱਖਾਂ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਨੂੰ ਰੋਪੜ ਨੇੜੇ ਪਰਗਣਾ ਘਨੌਲਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਲਿਕਪੁਰ ਰੰਗੜਾ ਵਿਖੇ ਉਦੋਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। 

5 ਨਵੰਬਰ 1675 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨੌਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। 

ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਵਲੋਂ ਧਰਮ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਇੰਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਤਲਵਾਰ ਚਲਵਾ ਕੇ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ, ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ (ਗੁਰੂ)ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਦੇ ਆਏ ਸਨ।

 ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਾਫੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਲ 1677 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕਵੇਹ ਛਡ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਾਹਿਬੇ ਕਮਾਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਏ। ਹੁਣ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਆਪ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਾਹਿਬੇ ਕਮਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ। ਹਰ ਵਕਤ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਰੀ ਮਸ਼ਕ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਆਪ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ।

18 ਸਤੰਬਰ 1688 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ ਪਿੱਛੋਂ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਵਾਪਸ ਪਰਤੇ ਅਤੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲਕੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਅਨੰਦ ਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਪਰੰਤ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ, ਲੋਹਗੜ੍ਹ , ਹੋਲਗੜ੍ਹ, ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। 

ਕਹਲੂਰ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਭੀਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਾਰ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕਟੋਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਕੇ ਕਈ ਹਮਲੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਪਰੰਤੂ ਹਰ ਵਾਰੀ ਸਾਹਿਬੇ ਕਮਾਲ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੋੜਵਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਮੁਬਾਰਕ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਇਸ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੜ੍ਹਤ ਤੋਂ ਖਾਰ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ 30 ਮਾਰਚ 1699 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਾਹਿਬ ਏ ਕਮਾਲ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਲਾਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਸਤਿਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲਹੂ ਦੀ ਪਿਆਸੇ ਹੋ ਗਏ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਖੁਰਾ ਖੋਜ ਮਿਟਾਣ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਰਹੰਦ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਕੋਲ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਨ ਭਰਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਖਾ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਸੀ।ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪ ਤਾਂ ਇਤਨਾਂ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ' ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਜ਼ੁਰਅਤ ਕਰਦਾ ਪਰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਇਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾ ਲਿਆ ਕੇ ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ।

ਇੰਜ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਕੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖਰਚ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਗੀ।

ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੈਂਦੇ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਫੌਜ਼ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਟੁੱਕੜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਭੇਜੀ ਗਈ। ਰੋਪੜ ਦੇ ਲਾਗੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁੱਕੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਇਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ ਪਰ ਹੌਸਲੇ ਇੰਨੇ ਬੁਲੰਦ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਸਾਂਝੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਜਲਦੀ ਪੈਰ ਉੱਖੜ ਗਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਂਜ ਪੈਂਦੇ ਦੇਰ ਨਾ ਲੱਗੀ।

 ਇੰਜ 25 ਜੂਨ 1700 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪੈਦੇ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਹਮੋ ਸਾਹਮਣੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਹਿਦਾਇਤਾਂ ਦੇਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਆਲਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਦੇ ਕੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਉਤਾਰਿਆ। ਇਨ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਆਂ ਫੌਜਾਂ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ।ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਬਰਛੀਆਂ, ਗੰਡਾਸਿਆਂ, ਤੀਰ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੁਨਰ ਦਿਖਾਏ। ਕਵੀ ਸੈੱਨਿਪਤ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਏ ਜੌਹਰ ਇਸ ਗਲ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਲੜਾਈ ਕੁਝ ਦਿਨ ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।ਕਵੀ ਸੈੱਨਿਪਤ ਜੀ ਦੇ ਲਿਖੇ ਮੁਤਾਬਕ

''ਕੇਤਨ ਦੀਨ ਏਹ ਭਾਂਤ ਕਰ ਭਾਵਹਿਓ ਯੁਧ ਸੰਗ੍ਰਾਮ''

ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦੇ ਖਾਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਹਮੋ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਦੋ ਹੱਥ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਵੰਗਾਰਿਆ।ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਪੈਂਦੇ ਖਾਨ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲ ਬੜੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਦੋ ਤੀਰ ਚਲਾਏ ਪਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫੁਰਤੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਬੇਕਾਰ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇੱਕੋ ਤੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਦੇ ਮੂੰਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਨਾਲ ਤੜਫਨ ਲਗਾ। ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗਰੰਥ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਉਸਦੇ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਪਸਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖੜ ਗਏ। ਦੂਜਾ ਪਠਾਣ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਵੀ ਜਖਮੀ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਪਿਛੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਭਜ ਗਿਆ। ਇੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਕਰਾਰੇ ਹੱਥ ਵਿਖਾਏ ਕਿ ਥੋੜੇ ਚਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਈ ਫ਼ੌਜੀ ਮਰਵਾ ਕੇ ਇਹ ਪੂਛ ਦਬਾ ਕੇ ਭਜ ਗਏ।

 ਸਾਂਝੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਹਾਰ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹਿੰਦੂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਗਲੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜਾਇਜਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੇ ਲੋੜੀਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਠੇ ਕਰਕੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰੀ ਵੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਬੁਲੰਦ ਹੌਸਲਿਆਂ ਅੱਗੇ,ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖਾਣੀ ਪਈ ਅਤੇ ਹਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਵੀ ਪੱਲੇ ਨਾ ਪਿਆ।

ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1700 ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਾਂਝੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10,000 ਸੀ।

   ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਫੌਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਦੇ ਨਾਲ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਡਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਬਣਾਈ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਏਲਚੀ ਭੇਜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੌਹਾਂ ਖਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਜਾਣ। ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਦਰਖਾਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਇੰਜ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਪਾਸ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜਮ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਵਾਰ ਭਾਂਜ ਪਾਈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕੇ ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ' ਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵੈਰ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ।ਇੰਜ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸੋ ਇਹ ਘੇਰਾ 8 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚਲਿਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਜੁਲੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਦਸ ਲੱਖ ਫੌਜ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਖੜੀ ਸੀ ਉਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਮਿਲੀਆਂ ਜੁਲੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਛੱਡਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਚਾਲ ਖੇਡੀ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਜਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀਆਂ ਸੋਹਾਂ ਖਾਂਦਿਆ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਲੋਂ ਗਊ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਸੌਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਏ ਗਾ। ਸੋ ਮੁਗਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੇਹੜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਰਾਨ ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਕਸਮ ਵੀ ਖਾਦੀ ਗਈ ਸੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਸਮਾਂ ਇਹ ਵਾਧੇ ਸਭ ਝੂਠੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਦਾ ਯਕੀਨ ਦਵਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਰੇੜ੍ਹੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਪੁਰਾਣੇ ਗੰਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜਾ ਪਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤਾਂ ਜੋ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਰੇੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜਿਆ। ਜਿਉਂ ਇਹ ਰੇੜ੍ਹੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ, ਤਾਂ ਮੁਗਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵਾਧੇ ਭੁੱਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਰੇੜ੍ਹੀ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਉਪਰ ਝਪਟ ਕੇ ਰੇੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕੇ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁਗਲ ਕਦੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਾਧੇ ਜਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

 ਇੰਜ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ ਰਣ ਤਤੇ ਦੇ ਜੰਗੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀ ਗਰਜ, ਕਿਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੂਕਰ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਰਛਿਆਂ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗਰਜਣਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਚੀ ਉਹ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਦੀ ਚੀਖ਼ ਪੁਕਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵਲੂੰਧਰਦੀ ਸੀ।ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਰ ਵਕਤ ਤੜਫ਼ਦੇ ਜਖ਼ਮੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਖਮਾਂ ਤੇ ਮਲ੍ਹਮ ਲਾਈ ਜਾਂਦੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚੋਂ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਲੀਕ ਮਿਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

" ਜਿਮ ਸਿੰਘਨ ਕੋ ਜਾਇ ਪਿਲਾਵੇ!

ਤਿਮ ਤੁਰਕਨ ਕੋ ਨਿਤ ਤ੍ਰਿਪਤਾਵੇ।। (ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਵਿੱਚੋ ਕੁਝ ਕੁ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਈ ਘਨੀਆ ਜੀ ਨੂੰ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ ਹੈ।

" ਗਿਰਪਤ ਗਨੇ ਸੋ ਮਿਲਿਓ ਲਖੀਜੈ।

ਕੁੱਛ ਲਾਲਚ ਕਰ ਦੇਤ ਜਨੀਜੈ।।"(ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

 ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਨਿਤ ਦਾ ਕਿਰਿਆ ਕਰਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਸਿਖ ਫ਼ੌਜੀ ਦੁਖੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਰ ਦੇਖ ਕੇ ਚੁਪ ਕਰ ਜਾਂਦੇ। ਆਖ਼ਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਬੇ ਕਮਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਕਾਇਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰਣ ਤੱਤੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਖ਼ਮੀ ਕਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਲਟਾ ਦੇਂਦੇ ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਰ ਰਿਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਾਨ ਫੂਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ| ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗਿਲਾ-ਸ਼ੁੱਭਾ ਦੂਰ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਸਦਿਆ ਗਿਆ | ਇਸ ਵਕਤ ਵੀ ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਜੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਮਸ਼ਕ ਸੀ। ਆਪ ਸਤਿਨਾਮ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ,ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਕੇ , ਮਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਹੱਥ ਬੰਨ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। 

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਿਕਵਾ ਲੈਕੇ ਆਏ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਲਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਉ।

ਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ:

" ਜਹਾਂ ਕਹਾਂ ਇੱਕ ਰੂਪ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ।

ਨਹ ਦੂਸਰ ਮੈਂ ਕਊ ਨਿਹਰਾ। ( 33)

ਸਭ ਮੇ ਰਹੇ ਬਿਰਾਜ ਮਹਾਨਾ।

ਸੱਤ੍ਰ ਮਿੱਤ੍ਰ ਕੋ ਜਾਇ ਨਾ ਜਾਨਾ।

ਸਭ ਥਲ ਤੁਮਰੋ ਰੂਪ ਨਿਹਾਰੋ।

ਭੇਦ ਭਿਨ ਕੋ ਨ ਬਿਚਾਰੋ।(35)

ਮੋ ਕੋ ਇਮ ਹੀ ਦ੍ਰਸਟਾਵੋ।

ਤੁਮ ਬਿਨ ਦੂਸਰ ਨਦਰ ਨ ਵਾਵੋ।

(ਰੁੱਤ ਛੇਵੀਂ, ਅਧਿਆਏ 29)

ਇਨ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬ ਸਾਹਿਬੇ ਕਮਾਲ ਦੇ ਮੁਬਾਰਕ ਚਰਣਾ ਵਿੱਚ ਆ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲਗੇ ‘ ਸੱਚੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਭੁਲ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਫੇਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਪਿਆਸਿਆਂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਵੋ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਰ੍ਹਮ ਲਗਾਵੋ।ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਪ ਦਾ ਬਚਨ ਸੱਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਿਆਸਿਆਂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਫੱਟੜਾਂ ਦੇ ਜਖ਼ਮ ਵਿਖੇ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਿਆਸ ਕਿਸ ਜਿਸਮ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜਖ਼ਮ ਕਿਸ ਜਿਸਮ' ਤੇ ਲਗਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੇਖਣ ਦੇ ਲਈ ਤਾਂ ਆਪ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਹਰ ਫੱਟੜ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪਾਂਦਿਆਂ ਜਾ ਮਰਹਮ ਲਾਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਚੇਹਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਿਹਰਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਂਦਾ ਹੈ।

 ਸਾਹਿਬੇ ਕਮਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਮੱਥਾ ਚੁੰਮਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕੀ ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਸਿਖੀ ਨੂੰ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ,ਧੰਨ ਹੈ ਤੇਰੀ ਕਮਾਈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕੇ ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ:

" ਇਸ ਕੋ ਕਿਸ ਬਿਧ ਕਹੋ ਨਾ ਕੋਈ।

ਕਰੇ ਜਥੋ ਚਿੱਤ ਜਿਮ ਉਰ ਹੋਈ।।"

5 ਅਤੇ 6 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਵਿੱਚਲੀ, ਅਤਿ ਠੰਡੀ ਰਾਤ ਸੀ ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਰਾਤ ਬੀਤ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। 6 ਦਸੰਬਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਹੋ ਚਲਿਆ ਸੀ। ਸਾਹਿਬੇ ਕਮਾਲ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਹੁਣ ਅਨੰਦ ਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ' ਤੇ ਪੁੱਜੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਦਾਸ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਆ ਗਏ। ਹੁਣ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਅਲਗ ਅਲਗ ਫੌਜੀ ਦਸਤੇ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਹਿਬੇ ਕਮਲ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਸੋਧਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖੀਰਲੇ 10 ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਸੋਧਰਾਂ ਵਿਖੇ ਗੁਜਾਰੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਸੋਧਰੇ ਵਿਖੇ ਹੀ 20 ਸਤੰਬਰ 1718 ਈ: ਨੂੰ 71 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਦੇ ਸੁਣਦੇ ਅਜਿਹੀ ਸਮਾਧੀ ਲਗਾਈ ਕਿ ਸੱਚਖੰਡ ਪਯਾਨਾ ਕਰਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ।