ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਭਾਈ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1890 ਵਿਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਲਈ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1892 ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਸਕੂਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੰਨਿਆ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਵਰਜਿਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਕਲਾਸਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, “ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਕੁ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕੀ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਨਗੀਆਂ?” ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕੁੜੀਆਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਣਗੀਆਂ।” ਕੋਈ ਵੀ ਭੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।” ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਿਰਫ਼ ਬੇਸ਼ਰਮ ਲੋਕ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਣਵਿਆਹੇ ਆਦਮੀ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਭੇਜਣਗੇ। "

ਭਾਈ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੰਕੇ ਅਤੇ ਡਰ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਤ ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਈ। ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਭ ਵਿਅਰਥ। ਸਾਰੀਆਂ ਭੱਜਦੌੜਾਂ ਵਿਅਰਥ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਇਤਰਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਗੈਰਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਗਰਮਾ-ਗਰਮ ਚਰਚਾਵਾਂ ਨੇ ਬੁਰਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ |

ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਾਈ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਡੂੰਘੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਲਕੇ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ ਤੇ; ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ।

ਇਹ ਇੱਕ ਮੋੜ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਇਹ ਵਕੀਲ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਸੁਣਾਈ, “ਤਿੰਨ ਕੁੜੀਆਂ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਘਰ ਹੋਵੇਗੀ।” ਭਾਈ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਨਤੀਜੇ ’ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, “ਵਧਾਈਆਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਜਾਣਗੀਆਂ।” ਇਹ ਇੱਕ ਸੱਚਮੁਚ ਚਮਤਕਾਰ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।

ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੁੜੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ। ਤਿੰਨੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਅਨੇ ਮਾਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕੰਮ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੁੜੀਆਂ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਸਕੂਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਵਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਸਲੂਕ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੱਤਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੁੜੀਆਂ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਕਲੀਆਂ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਨੇ ਹੋਰ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਪਾਈ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦੀ ਗਈ।

ਸਕੂਲ ਇੱਕ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਦਾ ਪਾ ਕੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ ਅਧਿਆਪਕ, ਮੈਨੇਜਰ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਸਨ; ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਹਥੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸਾਰਾ ਸਕੂਲ ਇਕੱਲੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋਨੋਂ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਏ।

ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਕੂਲ ਚਲਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਵੇਚ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਗਿਣਤੀ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ, ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਹੋਸਟਲਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਬਣ ਗਈ।

ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਲਈ ਮਾਇਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਚੀਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਟੋਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਜੋ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਹੋਸਟਲਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ 50,000/- ਰੁਪਏ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਆਮ ਤਨਖਾਹ 5/- ਜਾਂ 6/- ਰੁਪਏ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਲਗਪਗ 60,000/- ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਰਕਮ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਲਗਪਗ 50,000 ਗੁਣਾ 10,000 = 1000,000,000/- ਰੁਪਏ ਯਾਨੀ 100 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਰੁਪਿਆ ਵੀ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਸੀ। ਭਾਈ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਧਰਤੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਪ੍ਰਣ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਕਿ, “ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਉਹ 50,000/- ਰੁਪਏ ਇਕੱਠੇ ਕਰੇਗਾ”। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਜ਼ੇ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਣ ਦੀ ਆਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਾਪਿਸ ਦੇਸ਼ ਪਰਤ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰੜੀ ਸਨ, ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਕੂਲ ਲਈ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕਠੇ ਕਰ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ ਨਹੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਾਪਿਸ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਨ ਕਿ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸ਼ਹੀਦ (ਜ਼ਿੰਦਾ ਸ਼ਹੀਦ) ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਈ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਅਸੰਭਵ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਰਕਮ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ। ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਰਵਾਰ ਵੀ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਰਿਹਾ ਜੋ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵਧਿਆ-ਫੁੱਲਿਆ।

ਸਕੂਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ 'ਤੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ, ਬਾਵਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ, ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਪੰਚ ਖੰਡ ਭਸੌੜ, ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ, ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਾਲ ਨਿਯਮਤ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਸਨ।

ਭਾਈ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਧੀਆਂ ਬੀਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਕੌਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜੋ ' ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਹੀਆਂ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਤੀ ਡੌਲੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਕੰਨਿਆ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ ਤਕ 700 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵਧ-ਫੁੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ 1913 ਈ. ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ 113 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਸ ਲਈ ਭਾਈ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵੱਲ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਖੋਜ ਪੁਸਤਕ “ਭਾਈ ਤਖਤ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸ਼ਹੀਦ' ਲਿਖੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਤੇ ਘੱਟ ਮੁੱਲ ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਭਾਈ ਤਖਤ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ਪੀਐਚ. ਡੀ. ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਸਕਾਲਰ, ਇਸਤਰੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮੋਢੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਸਿਰੜੀ, ਸਿਦਕੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।