ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਜੇ ਇੰਞ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਸਿਖਾਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਕੌਮ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਬਲਕਿ ਸੇਵਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਉੱਚਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਮਾਨਵੀ ਗੁਣ ਹੈ, ਇਕ ਪਰਉਪਕਾਰ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਨੇਕੀ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉੱਦਮੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦਾਨ ਹੈ, ਤਪਾਂ ਸਿਰ ਤਪ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਭੇਜਣ ਦਾ ਇਕ ਮੰਤਵ ਵੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪਰਮ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਕਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਤਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾਲ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸਦਾ ਫ਼ਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲਿਵਲੀਨਤਾ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਬਾਸ਼ਰਤੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਸੇਵਾ ਕਰਤ ਹੋਇ ਨਿਹਕਾਮੀ॥ ਤਿਸ ਕਉ ਹੋਤ ਪਰਾਪਤਿ ਸੁਆਮੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 286)

ਸੇਵਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ‘ਸੇਵ’ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ‘ਸੇਵਾ” ਦੇ ਦੋ ਅਰਥ ਹਨ: ਇਕ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਕਰਨਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ (ਸਿੱਖ) ਆਪਣੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਲ ’ਤੇ ਉਚਿਆਈਆਂ ਨੂੰ ਛੁਹ ਸਕਦਾ ਹੈ।

‘ਸਿਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਸੇਵਾ’ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕ ਉੱਘਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਮੂਨੇ ਮਾਤ੍ਰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ `ਚ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਨ ਰੂਪ ਇਸ ਦੇ ਇਹ ਹਨ- ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਝਾੜੂ, ਲੇਪਣ, ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਣੀ ਪੱਖੇ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਜੋੜੇ ਝਾੜਨਾ ਆਦਿ।...

ਜੇ ਉਕਤ ਵਿਚੋਂ ਇਕੱਲੀ ਜਲ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿ ਇਕ ਸਮੁੱਚੀ ‘ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ’ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਹੋਂਦ ਵਿ ਆਉਣਾ ਇਕ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

ਸੇਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਦੇ ਜੋੜੇ ਝਾੜਨਾ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਝਾੜੂ ਮਾਰਨਾ ਜਾਂ ਬਰਤਨ (ਭਾਂਡੇ) ਮਾਂਜਣਾ, ਜਲ ਛਕਾਉਣਾ, ਭੁੱਖੇ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਨੂੰ ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਰੋਗੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰੀਆਂ ਵਿਛਾਉਣੀਆਂ/ ਚੁੱਕਣੀਆਂ/ ਝਾੜਨੀਆਂ ਆਦਿ। ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੱਥਰ/ਰੋੜੇ ਕੰਕਰ ਆਦਿ ਚੁੱਕਣਾ ਵੀ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਹੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸੇਵਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

‘ਸੇਵਾ’ ਬਾਰੇ, ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇਕੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸੇਵਾ ਤਦੇ ਉੱਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੇ ਪੂਰੇ ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਭਿੱਜ ਕੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਐਸੀ ਸੇਵਾ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਜੇ ਸਿਦਕਹੀਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ, ਵਿਹਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਨੰਦ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸੇਵਾ ਨਾ ਤਾਂ ਥਕੇਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਅਕੇਵਾਂ। ਸੇਵਾ ਦੀ ਸੁੱਚੀ ਨੀਅਤ ਵਾਲੇ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਵਿਚ ਕੰਜੂਸੀ ਦਾ ਕੋਈ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣ ਸਹਿਵਨ ਹੀ ਸਾਧਕ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਿਮ੍ਰਤਾ, ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਲਈ ਉੱਦਮ, ਖਲ਼ਕ ਵਿਚ ਖਾਲਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ‘ਸਰਬ ਜੀਅ ਮਿਹਰੰਮਤ’ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। "

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਵਡਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਿਰ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਸਤਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਗਾਖੜੀ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਆਪੁ ਗਵਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 27)

ਸੇਵਾ ਸਫਲ ਵੀ ਉਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਿਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਉਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਹਉਮੈਂ ਵਰਗੇ ਔਗੁਣ ਖਤਮ ਹੋਏ ਹਨ:

ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਸਫਲੁ ਹੈ ਜੇ ਕੋ ਕਰੇ ਚਿਤੁ ਲਾਇ॥
ਮਨਿ ਚਿੰਦਿਆ ਫਲੁ ਪਾਵਣਾ ਹਉਮੈ ਵਿਚਹੁ ਜਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 644)

ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਗਤ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਤ-ਜਨ ਹਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵਡਿਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅੱਗੇ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਸਰਦਾਰੀਆਂ, ਰਾਜ-ਭਾਗ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਬਸ, ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:

ਪਾਣੀ ਪਖਾ ਪੀਸੁ ਦਾਸ ਕੈ ਤਬ ਹੋਹਿ ਨਿਹਾਲੁ॥

ਰਾਜ ਮਿਲਖ ਸਿਕਦਾਰੀਆ ਅਗਨੀ ਮਹਿ ਜਾਲੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 811)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਧ੍ਰਿਗ’ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਫਜ਼ੂਲ ਕਰਨੀਆਂ (ਕੰਮਾਂ) ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਵਿਣੁ ਸੇਵਾ ਧ੍ਰਿਗੁ ਹਥ ਪੈਰ ਹੋਰ ਨਿਹਫਲ ਕਰਣੀ। (ਵਾਰ 27:10)

ਭਾਵ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ (ਭਾਵ ਸਰੀਰ) ਨਾਲ ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ, ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਫਜ਼ੂਲ/ਨਿਹਫਲ (ਵਿਅਰਥ) ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ‘ਸੇਵਾ’ ਬਾਬਤ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸੰਸਾਰ (ਦੁਨੀਆ) ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਗਾਂਗੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ :

ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ॥ ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 26)

ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਨੇਕੀ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉੱਦਮੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਦਰੋਂ ਮੇਰ-ਤੇਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਉਹ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਵਾਂਗ ਇਕ-ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਨਾ ਊਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਨਾ ਨੀਚ, ਨਾ ਗ਼ਰੀਬ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਨਾ ਅਮੀਰ, ਨਾ ਰੂਪ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਨਸਲ। ਇਹ ਸਭ ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਮਲ ਹਨ ਜਦਕਿ ਸੇਵਾ ਦਰਗਾਹੀ ਅਮਲ ਹੈ।

ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖ ਉੱਜਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰੀ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਪੋਂਹਦਾ। ਉਹ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਏਨੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ‘ਤੀਨੇ ਤਾਪ ਨਿਵਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਨਿਆਵੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦਰਗਾਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਸੇਵਾ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਉਦਾਹਰਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ 20 ਰੁਪਏ ਦਾ ਭੋਜਨ; ਜੋ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਛਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ’ ਦੇ ਆਗਾਜ਼ ਦੀ ਪਿਠ-ਭੂਮੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਰਹਿ ਕੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਸਮੇਂ ਜੋ ਰਬਾਬ ਵਜਾਈ ਉਹ ਵੀ ‘ਸੇਵਾ’ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ ਟੁਣਕਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਲਈ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਢਾਈ-ਤਿੰਨ ਕੋਹ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਜਲ ਦੀ ਗਾਗਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਹੋਰ ਕੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵੀ ਤਾਂ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਥੜੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਤੋਂ ਹੀ ਸੋਢੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਬਣੇ। ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਬਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਖੁਦ ਵੀ ਬਾਣੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਜੋ ਆਦਿ ਬੀੜ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਉਸੇ ‘ਸੇਵਾ’ ਸਦਕਾ ਅੱਜ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੇਧ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੇ

ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਉਪਰੰਤ ਜੋ ਨਵੀਂ ਨੀਤੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਉਹ ਵੀ ਦੇਸ਼-ਕੌਮ ਦੀ ‘ਸੇਵਾ’ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਮੀਰੀ ਤੇ ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਦੋਂ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਵੀ ਅਰਥ ਸਿੱਧੇ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।

ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਚੇਚਕ ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਫੈਲਣ ਸਮੇਂ ਅਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਬਾਲਾਪ੍ਰੀਤਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਮੇਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕੀਤਾ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਹਕੂਮਤੀ ਕਹਿਰ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਲਾਮਿਸਾਲ ‘ਸੇਵਾ’ ਕੀਤੀ।

ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸਮੱਸਤ ਲੋਕਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਮਾਮ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੇਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀਆਂ ਜੰਗਾਂ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਕੀਤੀ ‘ਸੇਵਾ’ ਦੀਆਂ ਹੀ ਤਾਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਾਤਰ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਕੌਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਘਾਲੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਦੀਆਂ ਹੀ ਉੱਤਮ ਮਿਸਾਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 18ਵੀਂ, 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਸਦਕਾ ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਕਇਮ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਅੱਜ ਤਕ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ‘ਸੇਵਾ’ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ ਹੈ।