ਰਾਗੁ ਬੈਰਾੜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਗੁ ਹੈ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਰਾਗੁ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਗੁ ਬੈਰਾੜੀ ਨੂੰ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗੁ ਵਿਚ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਕਾਰਾਂ ਨੇ ਰਾਗੁ ਬੈਰਾੜੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਰਾਗੁ ਬੈਰਾੜੀ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਕਠਿਨ ਰਾਗ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਗ੍ਰੰਥਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ ‘ਵਰਾਟੀ’ ਅਤੇ ‘ਵੈਰਾਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਰੂਪ ਜੋ ਕਿ ਰਾਗ ਪੂਰੀਆ, ਰਾਗ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਰਾਗ ਧਨਾਸਰੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ੍ਵਰ ਸੰਗਤੀਆਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਨ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਰਾਗ ਬੈਰਾੜੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਰੂਪ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਵਾ ਥਾਟ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਬਣਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਰਾਗ ਬੈਰਾੜੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

ਰਾਗੁ ਬੈਰਾੜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਮਧੁਰ ਰਾਗੁ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਗੁ ਬੈਰਾੜੀ ਨੂੰ ਮਾਰਵਾ ਥਾਟ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵਕਰ-ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਬਣਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਣਿਤ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਵਿਚ ਆਰੋਹ ਸਵਰਾਂ ਦੇ ਗਾਇਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਦਰ ਸਪਤਕ ਦੇ ਨੀ (ਨਿਸ਼ਾਦ) ਸੂਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਵਿਚ ਰੇ (ਰਿਸ਼ਭ) ਸੂਰ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਮਾ (ਮਧਿਅਮ) ਸ੍ਵਰ ਤੀਵਰ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਵਿਚ ਗਾ (ਗੰਧਾਰ) ਸੂਰ ਨਿਆਸ ਦਾ ਸੂਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਰਾਗੁ ਨੂੰ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸੂਰ ਉੱਪਰ ਰਾਗ ਵਿਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਬਾਕੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਕ ਖਾਸ ਠਹਿਰਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਰਾਗ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਰਾਗ ਪੂਰਵ ਕਲਿਆਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ੍ਵਰ ਸੰਗਤੀਆਂ (ਸੂਰ ਚਲਨ) ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਰਾਗ ਨਾਲ ਰਲਦੇ-ਮਿਲਦੇ ਸਮਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਨਿਖਾਰ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰ ਸੰਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਗੁ ਬੈਰਾੜੀ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਵਾਦਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਣ।

ਸਾ, ਨੀ ਰੇ ਗਾ, ਰੇ ਸਾ, ਨੀ ਧਾ ਪਾ, ਮਾ ਧਾ ਸਾ, ਨੀ ਰੇ ਗਾ, ਮਾ ਗਾ, ਗਾ ਪਾ, 

ਪਾ ਧਾ ਪਾ, ਮਾ ਧਾ ਸਾਂ, ਸਾਂ ਰੇ ਸਾਂ, ਨੀ ਉਂ ਗਾਂ, ਮਾਂ ਗਾਂ, ਰੋਂ ਗਾਂ, ਰੋਂ ਸਾਂ, ਸਾਂ ਉਂ

ਨੀ ਪਾ, ਪਾ ਧਾ ਨੀ ਪਾ, ਉਂ ਨੀ ਧਾ ਪਾ, ਪਾ ਧਾ ਮਾ ਗਾ, ਪਾ ਧਾ ਗਾ, ਮਾ ਪਾ ਮਾ

ਗਾ, ਪਾ ਗਾ, ਰੇ ਗਾ ਮਾ ਗਾ, ਰੇ ਗਾ, ਰੇ ਸਾ।

ਰਾਗੁ ਦਾ ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਚਯ

ਰਾਗੁ- ਬੈਰਾੜੀ

ਥਾਟ- ਮਾਰਵਾ

ਵਾਦੀ ਸ੍ਵਰ- ਗਾ (ਗੰਧਾਰ) ਸ੍ਵਰ

ਸੰਵਾਦੀ ਸ੍ਵਰ- ਧਾ (ਧੈਵਤ) ਸ੍ਵਰ

ਗਾਇਨ ਸਮਾਂ- ਦਿਨ ਦਾ ਚੌਥਾ ਪਹਿਰ।

ਸ੍ਵਰ- ਰੇ (ਰਿਸ਼ਭ) ਸ੍ਵਰ ਕੋਮਲ, ਮਾ (ਮਧਿਅਮ) ਸੂਰ ਤੀਵਰ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸੂਰ ਸ਼ੁੱਧ।

ਵਰਜਿਤ ਸੂਰ- ਕੋਈ ਨਹੀਂ

ਜਾਤੀ- ਵਕਰ-ਸੰਪੂਰਨ

ਅਰੋਹ- ਨੀ ਰੇ ਗਾ ਪਾ, ਮਾ ਗਾ, ਮਾਂ ਧਾ ਸਾਂ।

ਅਵਰੋਹ- ਸਾਂ, ਉਂ ਨੀ ਪਾ, ਪਾ ਧਾ ਗਾ, ਜਾਂ ਸਾਂ ਨੀ ਧਾ ਪਾ, ਮਾ ਗਾ, ਪਾ ਗਾ, ਰੇ ਸਾ ਮਾਂ ਧਾ, ਮਾਂ ਗਾ, ਪਾ ਗਾ, ਰੇ ਸਾ

ਪਕੜ- ਪਾ ਧਾ ਗਾ, ਮਾਂ ਧਾ, ਮਾ ਗਾ, ਰੇ ਗਾ, ਮਾ ਗਾ, ਰੇ ਸਾ।