ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਾਕ ਜਿੰਦੜੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੌਫ਼ਜ਼ਦਾ, ਸੰਗਲ਼ੀ ਰਾਤਾਂ 'ਚ "ਦੀਪ" ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਈ ਬੁੱਢੜੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਜੜੀਆਂ ਕੁੱਖਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਬੇਕਸੂਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਵਾ ਦਿੱਤਾ... ਉਹ ਮਾਵਾਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲਹੂ ਦੇ ਘੁੱਟ ਪੀਂਦਿਆਂ ਲੰਘੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਚੀਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਕੱਦਸ ਅੰਜਾਮ ਦਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਵਹੀਆਂ ’ਚ ਲੁਕਾਏ ਗਏ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਪੰਨੇ ਫਰੋਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਿੱਥੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਹਾਕਮ ਨੇ 'ਅਣਪਛਾਤੀ ਲਾਸ਼', ਉਹ ਉੱਥੇ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਲਾਡਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਟੋਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਸੁਆਹ ਦੀ ਹਿੱਕ ’ਤੇ ਲਿਖੇ ਸਿਰਨਾਵੇਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ, ਹਰ ਸਿਵੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਚ ਦਾ ਸੂਰਜ ਘੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਖੁਦ ਵਹਿਣ ਬਣ ਗਏ ਉਹ ਸਤਲੁਜ ਦਾ... ਜਿਸ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਬੇਨਾਮ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਵਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲਹੂ ਦੇ ਕਹਿਰ ਨੂੰ, ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਡਾਹ ਕੇ ਠੱਲ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿੱਡਾ ਵੱਡਾ ਜਿਗਰਾ ਹੋਣਾ ਉਸ ਮਰਦ ਦਰਵੇਸ਼ ਦਾ, ਜਿਸਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੁੰਮਨਾਮਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲੱਭਣ ਲਈ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਅਹੁਦਿਆਂ, ਤਗਮਿਆਂ ਤੇ ਮੈਡਲਾਂ ਦਾ ਚੱਲਿਆ ਸੀ ਇੱਕ ਦੌਰ ਕਾਲਾ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਲਮਾਂ ਨੇ ਹੱਸਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਉੱਠਿਆ ਇੱਕ ਸਿਦਕੀ ਸ਼ੇਰ... ਖਾਲੜੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ, ਜਿਸਨੇ ਸਾਗਰ ਪਾਰ, ਕੈਨੇਡਾ ਦੀਆਂ ਸੰਸਦਾਂ ਤਕ ਗੂੰਜ ਪਾ ਕੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ, ਕਾਲੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।
ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਦਰਿੰਦੇ ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨੇ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਉਹ ਚੰਦਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਮਹਿਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਜਿਸਮਾਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹ ਮੌਤ ਦੀ ਹਿੱਕ ’ਤੇ ਗੋਡਾ ਧਰ ਕੇ ਸਦਾ ਲਈ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਸਿਜਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਅਮਰ ਰੂਹ ਅੱਗੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਹੱਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਰਕਿਆਂ 'ਤੇ ਗੂੰਜੇਗੀ, ਖਾਲੜਾ ਤੇਰੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹਰ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ੇਗੀ। |