28 ਸਤੰਬਰ 1907 ਸ਼ਹੀਦੇ ਆਜ਼ਮ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ, ਚੱਕ ਨੰਬਰ 105 ਪਿੰਡ ਬੰਗਾਂ ਤਹਿਸੀਲ ਜੜ੍ਹਾਂਵਾਲਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਇਲਪੁਰ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।

ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੱਦੀ ਘਰ ਭਾਰਤ ਵਾਲ਼ੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਂ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਹੈ।

ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਚਾਚਿਆਂ, ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਭਰਿਆ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਭਾਗਾਂ ਭਰਿਆ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਲਈ ਭਾਗਾਂ ਭਰਿਆ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਆ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਨਾਲ ਫ਼ਾਂਸੀ ਤੇ ਲਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।

ਅਸਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਡੇ ਵਡੇਰੇ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰੇ ਸਰਗਰਮ ਸਨ ਪਰ ਆਪ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਸਰਦਾਰ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ, "ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ", ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਇਸ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੱਘ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਕੌਮਨਿਸਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੱਲ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਸ਼ਹੀਦੇ ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਰੁਖਸਤ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕੇ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਹੀ ਸਹੀ ਮਾਇਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਗਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਸਰ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਰਾਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚਾਚਾ ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਹੀਦ ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲਈ ਸਰਗਰਮ "ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ" ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਅਦਾਲਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤਹਿਤ ਨਜਰਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰੀ ਜਦੋਂ ਕਿ 1910 ਵਿੱਚ ਆਪ ਦੇ ਦੂਜੇ ਚਾਚੇ ਸਰਦਾਰ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਨਜਰਬੰਦੀ ਦੇ ਦੁਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਲਾਇਲਪੁਰ, ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਡੀ ਏ ਵੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪ ਦਾ ਦਾਖਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕ ਤਾਂ ਘਰੇਲੂ ਮਾਹੌਲ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਸੀ ਦੂਜੇ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੜਾਈ ਵੀ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।

ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਆਪ ਨੂੰ ਬਜਾਏ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਦੇ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਸੰਸਥਾ ਦਯਾਨੰਦ ਐਂਗਲੋ ਵੈਦਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਦਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਵਿੱਚ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੇ ਖੂਨੀ ਕਾਂਡ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਆਪ ਦੀ ਉਮਰ 12 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਹ ਸ਼ਾਹਦਤ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਜਨਤਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕਠੇ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 14 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਫਰਵਰੀ 1921 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਵਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵਲੋਂ ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪਾਖੰਡ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

1923 ਸਾਲ ਦੇ ਦੁਰਾਨ, ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ, ਇਥੇ ਉਹ ਨਾਟ-ਕਲਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਰਾਹੀਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ।

9 ਸਤੰਬਰ 1928 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਵਿੱਖੇ ਖੰਡਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੇ ਆਜ਼ਮ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਅਗਵਾਹੀ ਹੇਠ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਆਰਮੀ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਮਕਸਦ , ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸੋ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 9 ਸਤੰਬਰ 1928 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੇ ਆਜ਼ਮ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਆਰਮੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਇਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਕਹਿ ਕੇ ਨਾਮਨਜੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ, ਮਹਾਤਮਾਂ ਗਾਂਧੀ ਵਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਵਧਣ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਜਿਥੇ ਮਹਾਤਮਾਂ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਹਾਰ ਹੀ ਉਥੇ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਜਿੱਤ ਸੀ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਸੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਏ ਜਾਣ ਦੇ ਲਈ ਬਕਾਇਦਾ ਇਕ ਮਿਸ਼ਨ ਚਲਾਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਜੇ ਕਿ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਭਾਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜੇ ਜਾਣ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਜਪਤ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਬਕਾਇਦਾ ਇਕ ਮਿਸ਼ਨ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਗੁਲਾਟੀਏ ਸ਼ਾਮ ਬਿਹਾਰੀ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ‘ਭਵਿਸ਼ਿਆ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਰਖਿਅਤ ਰੱਖ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਨਿਰੰਜਨ ਲਾਲ ਦੇ ਕੋਲ ਮਹਿਫੂਸ ਹਨ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਗੁਲਾਟੀਏ ਸ਼ਾਮ ਬਿਹਾਰੀ ਲਾਲ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸਾਲ 2005 ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ਼ਾਲ 1931 ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮਾਨੇ ਨੇ ਕਿਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਸੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।

‘ਭਵਿਸ਼ਿਆ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ 27 ਮਾਰਚ ਦੇ ਅੰਕ ਦੇ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਸਿਰਲੇਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨ:

-ਪੰਜਾਬ ਕੇ ਤਿਨੋ ਵਿਪਲਬਵਾਦੀ ਫਾਂਸੀ ਪਰ ਲਟਕਾ ਦੀਏ ਗਏ।

-ਲਹੋਰ ਮੇਂ ਸੱਨਸਨੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਭਰ ਮੇਂ ਪੁਲੀਸ, ਫੋਜ ਔਰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ੋਂ ਕਾ ਪਹਰਾ।

-ਕੁਟੁੰਬੀਓ ਸੇ ਅੰਤਿਮ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।

ਸ਼ਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਅਤਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਖ਼ਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਇਤਨਾਂ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿੱਕ ਸਾਡੇ ਉਪਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੰਗ ਕਰਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੰਜ ਅਸੀਂ ਜੰਗ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕੈਦੀ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੰਦੇ’ਤੇ ਨਾ ਲਟਕਾ ਕੇ ਸਗੋਂ ਗੋਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦਾ ਫੇਸਲਾ ਵੀ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਰ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਫੈਸਲਾ ਤੁਹਾਡੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਸ ਮੁਤਾਬਿਕ ਤੁਸੀਂ ਕਾਰਵਾਹੀ ਕਰਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅਗੇ ਸਿਨਮਰ ਬਿਨਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਉਮੀਂਦ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਫੋਜੀ ਮਹਿਕਮੇ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਸਾਡੀ ਜਾਨ ਕਢਣ ਦੇ ਲਈ ਇਕ ਫੌਜ ਜਾਂ ਪਲਟਨ ਦੇ ਕੁਝ ਜਵਾਨ ਬੁਲਵਾ ਲਵੋ ਗੇ।

ਸ਼ਹੀਦੇ ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਸਮੇਤ 18 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਉਪਰ ਪੰਜ ਮਈ 1930 ਨੂੰ ਲਹੋਰ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਅਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।

11 ਸਤੰਬਰ 1930 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਨਾਂ ਉਪਰ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮੁਕਦਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਤੈਅ ਹੋਣ ਤੱਕ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਾਰਜਵਾਹੀ 1659 ਪਨ੍ਹਿਆਂ ਉਪਰ ਦਰਜ ਹੈ। ਮੁਕਦਮੇ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜੱਜ ਜੇ ਸੀ ਹਿਲਟਨ ਦੀ ਦੋ ਮੈਂਬਰੀ ਸਾਂਝੀ ਬੈਂਚ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਜੱਜ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਦੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਆਗਾ ਹੈਦਰ ਅਤੇ ਕਦੇ ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਿਰ ਆਦਿ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ। ਵਧੇਰੇ ਕਰ ਕੇ ਕਾਰਵਾਹੀ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼ਹੀਦੇ ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਪਰ ਧਾਰਾ 302( ਕਤਲ) ਧਾਰਾ 102 (ਅਪਰਾਧਕ ਸ਼ਡਯੰਤਰ ਰਚਨਾ)ਧਾਰਾ 121 ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੰਗ ਦਾ ਸ਼ਡਯੰਤਰ, ਧਾਰਾ 109 ( ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਹਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣੀ)

ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਪਰ ਲਾਹੋਰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਪਹਿਲੂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ: ਅੱਠ ਮਈ 1930 ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਵਜੋਂ ਭੁਗਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਸੁਲਤਾਨੀ ਨੇ ਲਹੋਰ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ( ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਅਜ਼ਾਦ) ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਪਾਉਂਡ ਦੇ ਲਾਗੇ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜਾ ਸੀ ਪਹਿਲਾ ਫਾਇਰ ਹੁੰਦਿਆ ਹੀ ਉਹ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਾਹਬ ( ਸਕਾਟ) ਉਪਰ ਕਈ ਫਾਇਰ ਕੀਤੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੋਲ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਰਿਵਾਲਵਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਫਾਇਰ ਕੀਤੇ। ਸਾਹਬ (ਸਕਾਟ) ਉਸ ਵਕਤ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਉਪਰ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਗੋਲੀ ਲਗਦਿਆ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੈੰਡਲ ਤੋਂ ਹੱਥ ਚੁਕਿਆ ਅਤੇ ੳੇੁਹ ਇਕ ਪਾਸੇ ਜਾ ਡਿਗੇ।

21 ਮਈ 1930 ਨੂੰ ਲਹੋਰ ਹਾਈ ਕੌਰਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੜਿਆ ਕਿ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਲਹੋਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਕੜੀ ਗਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀ ਕੈ ਦੱਤ ਅਸੰਬਲੀ ਆ ਕੇ ਆਉਟ ਰੇਂਜ ਵਿਖੇ ਪਕੜੇ ਗਏ। ਮੋਹਨ ਚੰਦ ਕਰਮ ਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡੀ ਨੈਤਿਕ ਹਾਰ

ਅਸਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਫਾਂਸੀ ਹੀ ਮੋਹਨ ਚੰਦ ਕਰਮ ਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡੀ ਨੈਤਿਕ ਹਾਰ ਸੀ। ਅਸਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਕ ਪਖੋਂ ਇਸ ਗਲ ਨੂੰ ਝੁਠਲਾਇਆ ਨਹੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅੰਦੋਲਨ ਜਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੀ ਅਜੇਹੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸਨ ਜਿਨਾ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੀ ਸਗੋਂ ਵਿਆਪਕ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਧਾਰਾ ਉਹ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਹੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਹਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਡੋਰ ਕੁਝ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੜੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮਹਾਤਮਾਂ ਅਖਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਸਾਰਜੇਂਟ ਮੇਜਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਉਪਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।

ਦੂਸਰੀ ਧਾਰਾ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁਖ ਨੇਤਾ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਕ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੀ ਸਨ। ਜੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਪਖੋਂ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਅਧਾਰ ਦੀ ਗਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਅਧਾਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾ ਵਿਆਪਕ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਗਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਭਾਂਵੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਪਖੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਇਨਾਂ ਵਿਆਪਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਵਿਚਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਧਾਰਾ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਮਜਬੂਤ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ।

ਇਹ ਇਕ ਐਸਾ ਦੋਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੈਂਠ ਕਾਫੀ ਜਮਾ ਚੁਕਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਗਰਮ ਖ਼ਿਆਲੀ ਨੇਤਾ, ਬਿਪਨ ਚੰਦਰ, ਲਾਲਾ ਲਾਜ ਪੱਤਰਾਏ ਅਤੇ ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੰਜ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਲੀਆਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲਗਾਂਮ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਹਥਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਦੌਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇਸ ਨੇਤਾ ਨੇ ਅਹਿੰਸਾ ਪਰਮੋ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਲਗਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਮਰਾਹ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਹਰੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਨੈਤਕਿਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਕ ਲੜਾਈ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਚੰਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਫਿਕ ਵੀ ਬੈਠਦੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇਹੀ ਲੜਾਈ ਅੰਗਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਵਾ ਸਕਦੀ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਣ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਰਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਉਪਰ ਰਤੀ ਭਰ ਵੀ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਰ ਇਹ ਲੜਾਈ ਸੋ ਵਰ੍ਹੇ ਵੀ ਹੋਰ ਚਲਦੀ ਤਾਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀ ਸੀ ਮਿਲਣੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਭਾਂਵੇ ਨੈਤਿਕਤਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਜੋ ਮਹਜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਤਾਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀ ਸੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ।

ਸਾਰਜੇਂਟ ਮੇਜਰ ਗਾਂਧੀ ਬਾਰੇ ਇਥੇ ਇਕ ਗਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਚਲਾਂ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਜੋਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਗਲ ਇਥੇ ਮੈਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਲਿਖੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਕਤ ਇਥੇ ਕਰੋੜਾਂ ਮਜਦੂਰ ਆਪਣੇ ਹਕਾਂ ਦੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡੀ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲਈ ਫਿਕਰਮੰਦ ਗਾਂਧੀ ਜਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਗੁਲਾਟੀਏ ਵਲਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ ਨੇ ਉਸ ਵਕਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜ ਰਹੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਹਕ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਕਿਊਂ ਨਹੀਂ ਛੇੜਿਆ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਤਾਂ ਕੀ ਛੇੜਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ। ਬਲਕਿ ਕੁਝ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਹੋ ਚਾਹਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾ ਜ਼ਿਅਦਾ ਐਕਟਿਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਾਹੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੀ ਹੋਵੇ ਇਹੋ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੇਤਾ ਇੰਦੂ ਲਾਲ ਯਾਗਨੀਕ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਅਣਦੇਖੇ ਅਤੇ ਅਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਹਥੀਂ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਅੀਧਆਤਮਕ ਨੁਕਤੇ ਨਿਗਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਅਜੇਹਾ ਭਵਿਖਮਈ ਫੈਸਲਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਅਤੇ ਮਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਇਕ ਦਿਨ ਅੰਗ਼ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਝੋਤੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਏ ਗਾ ਭਾਵ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਕਾ ਹੀ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ ਗਾ ਅਤੇ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇੰਜ ਹੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸੋਲਾ ਆਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਆਨਾਂ ਮਾਂਪਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਸਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਹ ਗਲ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤਕ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਲਗੀ ਅਗਰ ਸਮਝ ਲਗ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਦੇ ਉਤੇ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੁੰਦੀ।

ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸਰਾਸਰ ਪੂੰਜੀਵਾਧੀ ਰਸਤਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਵਡੇ ਵਡੇ ਪੂੰਜੀਵਾਧੀ, ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਂਦਾਰ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਸਤਾ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਅਤੇ ਅਲਗ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਿਰੋਲ ਕਰਾਂਤੀਵਾਧੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਮਰਪੱਤ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਰਸਤਾ ਸੀ।

ਅਸਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਤਨੀ ਘੱਟ ਉਮਰ ਅਵਸੱਥਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇਨੀ ਵਡੀ ਸੋਚ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਚ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਖੋਂ ਇਕ ਪਰਪਕ ਸਟੇਜ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕੋ ਹੀ ਮਿਸ਼ਨ ਉਪਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਗਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਾਕਈ ਹੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਵਾਉਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਣੇ ਹੋਣ ਗੇ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤਕ ਨੁਕਤੇ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਣ ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪਿਛੇ ਲਗਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਨ ਇਕ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭੇੜਚਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦੂਜੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਕੇਵਲ ਮੌਕਾਵਾਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ ਮੌਕੇ ਦਾ ਹੀ ਫੈਦਾ ਉਠਾਣ ਦੀ ਫਿਰਾਕ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜੇਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਆਦਰਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕੇਵਲ ਸੁਆਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਤਲੱਭ ਅਤੇ ਵਾਹ-ਵਾਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦੇਸ਼ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁਲਾਮ ਅਜੇਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਉਲੂ ਸਿੱਧਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ‘ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ’ ‘ਰਾਏ ਬਹਾਦਰ’ ਆਦਿ ਦੀ ਹਡੀ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੀ ਰਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਬਾਗੀ ਸੂਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਰਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਥੇ ਇਹ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗਲਤ ਨਹੀ ਹੋਵੇ ਗਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਅਜੇਹੇ ਲੋਕ ਹੀ ਸੁਆਰਥ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਉਪਰ ਹਾਵੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਧੇਰੇ ਕਰ ਕੇ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਲੀਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ।

ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਹੇ ਮੁਤਾਬੱਕ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਹ ਖੁਦ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀ ਸਕਿਆ। ਅਹਿੰਸਾ ਸ਼ਸਤਰ ਨਾ ਚੁਕਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀ ਸਗੋਂ ਸ਼ਸਤਰ ਦੇ ਸਹੀ ਇਸਤਮਾਲ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੈਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਮਝਿਆ, ਉਸਨੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਜਿਥੇ ਸਕਾਟ ਦੀ ਥਾਂ ਹਥੇ ਚੜੇ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਕੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਉਥੇ ਉੇਸ ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰਖਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵੀ ਨਿਰਸੋਸ਼ ਦੀ ਜਾਨ ਅਜਾਂਈ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਸ ਦਲੇਰਾਨਾਂ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਪਾਗਲਪਨ ਕਰਾਰ ਦੇ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਤਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਂਵੇਂ ਇਸ ਗਲ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਚੁਕੇ ਸਨ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਜ਼ਲ ਤਕ ਨਹੀਂ ਅਪੜਦਾ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ’ਤੇ ਜਾਂ ਖੁਲੇਆਮ ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਵਲੋਂ ਪਾਗਲ ਅਖਵਾ ਕੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਰਵਾਹੀ ਨੂੰ ਸਰੇਆਮ ਪਾਗਲ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਾ ਦਸਿਆ ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਤੇ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਉਪਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮੁਖਾਲਫਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਣ ਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿੰਤੂ ਪਰੰਤੂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀ ਕੀਤਾ। ਭਾਂਵੇ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਜ ਦੀ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਤਰੀਫ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਇਥੋਂ ਤਕ ਕੇ ਜੇ ਕਿਤੇ ਮੌਕਾ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੋਰ’ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਖਾਲਫਤ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਗਲ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਪਟਾਭੀ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਭਈਆ ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਟਾਭੀ ਲਿਖਦੇ ਨੇ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲੋ ਕਿਤੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪਖੋਂ ਵੀ ਘਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਵਕਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਸਿਰਫ 23 ਵਰਿਆਂ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗਾਂਧੀ 62 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਲੋਕਪ੍ਰੀਏ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਹੈਡਕਵਾਟਰ ਭਾਵ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਜੋ ਰੋਸ ਵਿਖਾਵੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇੰਜ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਧਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਜਾਪ ਰਹੀ ਸੀ।

ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਥਨ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਗਾਂਧੀ ਇਹ ਉਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਹਿੰਸਕ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇਤਨੀ ਵਧੇ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨਾਂ ਪਿਆਰ ਸਤਿਕਾਰ ਵਧੇ ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਂਧੀ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਕ ਰਹੇ ਇਹ ਅਸਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸੋਂ ਬਾਹਰੀ ਗਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇੰਜ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਹਿੱਤ ਇਨਬਿਨ ਇਕੋ ਜਹੇ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਨੋ ਹੀ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ।

ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਈ ਗਲਬਾਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਤਨਾ ਨਾਟਕੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦੋਨੋ ਮਿਲਜੁਲ ਕੇ ਅਤੇ ਇਹ ਮਿਥ ਕੇ ਤੈਅ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ ਕੇ ਕੌਣ ਕਿਨਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇ ਗਾ। ਦੋਨੋ ਇਸ ਗਲ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮੱਤ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਬੱਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਥੇ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਗਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਭੇਦ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਸੀ ਕਿ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਕਿਹ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਬੱਲ ਮਿਲੇ ਗਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਬੱਲ ਮਿਲੇ ਗਾ। ਇਥੇ ਇਹ ਗਲ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾ ਉਪਰ ਬ੍ਰਤਾਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਮੁਕੰਦਮਾਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਿਖਾਵਾ ਸੀ ਜਾਂ ਪਾਖੰਡ ਸੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਰਵਨ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਤੈਅ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਾ।

ਗਾਂਧੀ ਹੁਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਨਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਕਿ ਫਾਂਸੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਟਲਵਾਣ ਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਠੋਸ ਗਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਚਾਰਕ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪਖੋਂ ਗਾਂਧੀ ਹੁਣਾ ਨੇ ਇਹ ਤਰਕ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਫਾਂਸੀ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਤਰਕ ਤਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਪਰਮੋ ਧਰਮ ਹੈ ਫੇਰ ਫਾਂਸੀ ਕੀ ਹੈ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਅਹਿਸਾਂ?

ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਇਸ ਗਲ ਦੇ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿ 5 ਮਾਰਚ 1931 ਵਾਲੀ ਸਵੇਰ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ’ਤੇ ਕੁਝ ਸਮਝੋਤੇ ਵੀ ਹੋਏ ਨੇ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੋਏ ਸਮਝੋਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਰਖੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਗਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਾਂਧੀ ਹੁਣਾ ਉਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਮੁਲਕ ਭਰ ਤੋਂ ਦਬਾਵ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਥੇ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਅਗਰ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਹੁਣਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸਮਝੌਤਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗਾਂਧੀ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮਨਦੇ?ਇਸ ਸਮਝੋਤੇ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿੱਕ ਸ਼ਰਤ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਛਡ ਕੇ ਫੜੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਗਾ। ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿੱਕ ਜਿਹੜੀ ਗਲ ਮੱਨੀ ਗਈ ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੇਵਲ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛਡਿਆ ਜਾਵੇ ਗਾ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਗੇ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਝਟ ਮਨ ਲਿਆ।

ਇਸ ਗਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋਏ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਜਾ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਖਿਲਾਫ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ) ਦੇ ਅਜ਼ਾਦ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਵਿੱਚ 20 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿੱਚ 25000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਰੁਕਵਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਲਈ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ ਬਕਾਇਦਾ ਇਕ ਖ਼ਤ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਰੁਕੇ ਨਹੀਂ।

ਆਖਰ ਹਾਰ ਕੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਰਵਿਨ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਅਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਨੋਜਵਾਨ ਭਵਿਖਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਛਡ ਦੇਣ ਗੇ ਜਿਸ ਦਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਖੰਡਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਸਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚੇ ਮਨੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਫੰਦਾ ਚੁਮਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਰੁਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉਪਰ ਬਨ੍ਹੀ ਫਿਰੇ ਅਤੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਭਾਵਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜੇਹੀ ਸੱਟ ਵਜੇ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵੀ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੰਦੇ ਉਪਰ ਝੁਲਣਾ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਤਥਾਕਥਿੱਤ ਅਨ੍ਹੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਭਾਵਨਾਂ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਤੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਮਗਰੋ ਹੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਭਾਵਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਜਰਾ ਬੱਲ ਅਤੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਇਕ ਅਜੇਹਾ ਵੱਲ ਮਿਲੇ ਗਾ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਸੰਗਰਸ਼ਮਈ ਅੰਦੋਲਨ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਏ ਗਾ। ਅਤੇ ਜੇ ਫਾਂਸੀ ਨਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸੋ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਭਾਵਨਾਂ ਨੂੰ ਚੌਖਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਜੇ ਗਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਤਥਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਜਿਥੇ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਹਾਰ ਹੀ ਉਥੇ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਜਿੱਤ ਸੀ।