ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਦਲੇ-ਇਨਸਾਫ਼, ਨਿਆਂਕਾਰੀ ਐਲਾਨਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਆੜ ਥੱਲੇ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ-ਟੰਗ ਕੇ ਭਾਰੀ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬ ਜਨਤਾ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ (ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ) ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੀ ਪੁਣਛਾਣ ਕੀਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਕਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ- ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਬਹਿਲੋ ਜੀ, ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਜੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪਾਸ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਅਨਿਆਂਕਾਰੀ ਹਕੂਮਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਬਰ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੋਰ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਤਾਂ ਕਿ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਹੋਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੇਧਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੀ-ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਜੇਠ ਸੁਦੀ 4 (1 ਹਾੜ) ਸੰਮਤ 1663 ਮੁਤਾਬਿਕ 30 ਮਈ ਸੰਨ 1606 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਕਸ਼ਟ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹਕੂਮਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤੀ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਜਬਰਦਸਤ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੂਫੀ ਫਕੀਰਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਂਈ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਰੋਸ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਆਂਕਾਰੀ ਐਲਾਨਦਾ ਸੀ ਉਹ ਕਿਤਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਧਰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜ ਗਈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰੋਹ ਭਰ ਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਤੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਵੈਰਾਗ-ਮਈ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ। ਉਪਰੰਤ ਗੁਰਿਆਈ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਜੇਠ ਵਦੀ 14 (28 ਜੇਠ ਸੰਮਤ 1663 ਦਾ ਦਿਨ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਦੂਰ-ਨੇੜ੍ਹੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਮਿੱਥੇ ਦਿਨ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਏ ਗਏ, ਬਹੁਤ ਸੰਗਤ ਆ ਜੁੜੀ। ਪਿਛਲੀ ਚਲਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਿਆਈ-ਆਸੀਨ ਕਰਨ ਦੀ ਰਸਮ ਤਹਿਤ ਮੰਜੀ, ਸੇਲੀ-ਟੋਪੀ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ। ਸੰਗਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਉਸ ਵਕਤ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਾਹੀ ਪੁਸ਼ਾਕੇ ਪਾ ਕੇ ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਕਲਗੀ ਸਜਾ ਕੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਲੈ ਆਏ। ਉੱਚੇ ਆਸਣ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਕ ਮੀਰੀ ਦੀ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਤੇ ਇਕ ਪੀਰੀ ਦੀ ਫਕੀਰੀ ਦੀ ਲਖਾਇਕ। ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਜੋਸ਼ ਵਧਿਆ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨੀ, ਹਥਿਆਰ, ਘੋੜੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਸਵੰਧ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਨ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਸੀ।

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨਿਰਾਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਚੰਗੇ ਜਵਾਨ, ਯੋਧੇ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜੰਗੀ ਅਭਿਆਸ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿ ਵਕਤ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਕ ਸੱਚਾ ਤਖ਼ਤ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿੱਥੋਂ ਨਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬੀਰ-ਰਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਭਰਨ ਲਈ ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ। ਉਸ ਸੱਚੇ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰਨ।

ਸੰਮਤ 1666 ਨੂੰ ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ (ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ) ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਮੰਨ ਕੇ ਬੜ੍ਹੇ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵ ਤਹਿਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਵਕਤ ਥੜ੍ਹਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਸੰਗਤ ਜੁੜੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ ਨਾਲ (ਥੜ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ) ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਢਾਡੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਬੀਰ ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜੁੜਣ ਲੱਗੇ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਰੰਭ ਹੋਏ, ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ ਸੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦੇ, ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਾਜ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਥੜ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਸੁਣਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਧਾਨ ਵੀ ਕਰਦੇ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਇਸ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਸੱਚਾ ਤਖ਼ਤ ਰਚਾ ਕੇ ਉਸ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅਦਲ ਕਰਦੇ। ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦੇ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤਕ ਅੱਪੜ ਗਈਆਂ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਭੈ-ਭੀਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਹਿਬ (ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ) ਉਸਾਰ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਜ਼ਾਲਮ ਲਈ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਐਲਾਨ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਜੀਉਣਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਜ਼ਾਲਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਆਓ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਈਏ !