‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਉਸ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਅਮਰ ਹੋਈਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੀਣ ਨਾਲ ਉਹ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਅਮਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਗੇੜ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਆਵਾਗਾਵਣ ਵਿਚ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕੇ। ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦੇ ਨਿਸਚੈ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਖੀਰ ਸਮੁੰਦਰ ਰਿੜਕਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ 14 ਰਤਨ ਨਿਕਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਅਮਰ ਹੋਏ। ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਮਿਸਰੀ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ-ਜੇਤੂ ਸਿਕੰਦਰ ‘ਆਬਏ-ਹਯਾਤ’ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਕੌਸਰ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ। ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਉਹ ਚਸ਼ਮਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਜੀਵ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਚਸ਼ਮੇ ਦਾ ‘ਆਬ-ਏ-ਹਯਾਤ’ ਪੀਣ ਲਈ ਬੁੱਕ ਭਰਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਗੈਬੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ, “ਸਿਕੰਦਰ ! ਤੂੰ ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਾ ਪੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਪਾਣੀ ਪੀ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰੋਗੀ ਅਤੇ ਦਰਦਾਂ ਭਰੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹਾਂ। ਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰੋਗ-ਗ੍ਰਸਤ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕੌਸਰ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਤੋਂ ‘ਆਬ-ਏ-ਹਯਾਤ’ ਪੀਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਡਰਦੇ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਰੋਗੀ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁੱਢਾ, ਅਮੀਰ ਹੈ ਜਾਂ ਨਿਰਧਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਮਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਲੋੜਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਹੁਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਉਸ ਦਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਹ ਜੀਵਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਨੰਦ ਗਤੀ ਅਤੇ ਅਤੁੱਟ ਵੇਗ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇਸ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸ * ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੱਤੇ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸ ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਡਰਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਮੌਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਕਬੀਰ ਜਿਸੁ ਮਰਨੇ ਤੇ ਜਗੁ ਡਰੈ ਮੇਰੇ ਮਨਿ ਆਨੰਦੁ॥ ਮਰਨੇ ਹੀ ਤੇ ਪਾਈਐ ਪੂਰਨੁ ਪਰਮਾਨੰਦੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1365)
ਮੌਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਡਾ. ਇਕਬਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:- ਮੌਤ ਤਜ ਦੀਏ ਹਯਾਤ ਜਾਵਿਦਾ ਕਾ ਨਾਮ ਹੈ।
ਖਾਣ ਕੇ ਪਰਦੇ ਮੇਂ ਬੇਦਾਰੀ ਕਾ ਇਕ ਪੈਗਾਮ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਗੈਬੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਵ ਉਸ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਜਾਂ ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਜੀਵਨ ਦੁੱਖਾਂ-ਦਰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਗੱਲ ਪੈ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਗਲ਼ੋਂ ਨਹੀਂ ਲਹਿਣਾ। ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਬੇ-ਖ਼ਬਰ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਾ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ ਹੀ ਸਦੀਵੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਰੁਲ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਤਾਂ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਜਲ ਕੀ ਭੀਤਿ ਪਵਨ ਕਾ ਥੰਬਾ ਰਕਤ ਬੁੰਦ ਕਾ ਗਾਰਾ॥
ਹਾਡ ਮਾਸ ਨਾੜੀ ਕੋ ਪਿੰਜਰੁ ਪੰਖੀ ਬਸੈ ਬਿਚਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 659)
ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਅਦਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ) ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਾਂਗਾ, ਭੁਲਾਵਾਂਗਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਉਸ ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਬੈਠਾ ਹੈ: ਲਿਵ ਛੁੜਕੀ ਲਗੀ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਮਾਇਆ ਅਮਰੁ ਵਰਤਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 921) ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਬੇ-ਖ਼ਬਰ ਅਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਦਾ ਚੇਤਾ ਕਰਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ:
ਅਬ ਕਲੂ ਆਇਓ ਰੇ॥ ਇਕੁ ਨਾਮੁ ਬੋਵਹੁ ਬੋਵਹੁ॥
ਅਨ ਰੂਤਿ ਨਾਹੀ ਨਾਹੀ॥ ਮਤੁ ਭਰਮਿ ਭੂਲਹੁ ਭੂਲਹੁ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1185) ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ? ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਨਾਮ ਹੀ ‘ਆਬ-ਏਹਯਾਤ’ ਜਾਂ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰ-ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:
ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਅਮ੍ਰਿਤ ਜਲੁ ਨਿਰਮਲੁ ਇਹੁ ਅਉਖਧੁ ਜਗਿ ਸਾਰਾ॥
ਗੁਰ ਪਰਸਾਦਿ ਕਹੈ ਜਨੁ ਭੀਖਨੁ ਪਾਵਉ ਮੋਖ ਦੁਆਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 659) ਅਤੇ ਹੋਰ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ:
ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਹੈ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੁੜੀਏ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਗੁਰਮਤਿ ਪਾਏ ਰਾਮ॥
ਹਉਮੈ ਮਾਇਆ ਬਿਖੁ ਹੈ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੁੜੀਏ ਹਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਿ ਬਿਖੁ ਲਹਿ ਜਾਏ ਰਾਮ॥
ਮਨ ਸੁਕਾ ਹਰਿਆ ਹੋਆ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੁੜੀਏ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਏ ਰਾਮ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 538) ‘ਆਬ-ਏ-ਹਯਾਤ’ ਜਾਂ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਪਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਹਉਮੈਂ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਬਿਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੁਬਿਧਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸੁੱਕਾ ਮਨ ਹਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਅਪੁਨੇ ਗੁਰ ਮਿਲਿ ਰਹੀਐ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਗਹੀਐ ਦੁਬਿਧਾ ਮਾਰਿ ਨਿਵਾਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 255)
ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਦੀਵਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਦੀਵਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ ਨੇ ਦਸ ਜਾਮੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਦ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਤਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਧਨ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਤਲੀ ਉੱਤੇ ਧਰ ਕੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੈ ਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ 1 ਵੈਸਾਖ, 1756 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ (ਜਲ) ਪਾਣੀ ਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ (ਵਿਚ ਪਤਾਸੇ ਪਾ ਕੇ) ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦਾ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਜਲਾਲ ਵਿਚ ਨੰਗੀ ਕਿਰਪਾਨ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਜੁੜ ਬੈਠੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਸੰਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਦਇਆ ਰਾਮ ਖੱਤਰੀ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਅਰਪਨ ਕੀਤਾ। ਇਉਂ ਪੰਜ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਮੰਗ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ’ਤੇ ਉਹ ਪੰਜ ਮਰਜੀਵੜੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉੱਠੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ‘ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਪੰਜ ਹਨ- ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ। ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਾਂਵਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਆਂਦਾ। ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਜਾਇਆ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖਾਸ ਰੂਪ ਕਿਹਾ: ਖਾਲਸਾ ਮੇਰੋ ਰੂਪ ਹੈ ਖਾਸ॥
ਖਾਲਸੇ ਮਹਿ ਹੌ ਕਰੌਂ ਨਿਵਾਸ॥ (ਖਾਲਸਾ ਮਹਿਮਾ) ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਸਾਜਨ ਲਈ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪੰਜ ਹੀ ਜੈਕਾਰੇ ਛੱਡੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹਉਮੈਂ ਤਿਆਗੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਲ ਮਲ ਕੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਖਾਲਸਈ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਮੁਖਬਰੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਖੁਫ਼ੀਆ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰਿਕ ਰੂਪ ਬਖਸ਼ਿਆ : ਬਖਸ਼ ਕੀਓ ਖਾਲਸ ਕਉ ਜਾਮਾ॥ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਖਾਲਸੇ ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਝੋਲੀ ਅੱਡ ਕੇ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ’ਤੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਬਲਕਿ ਆਪਣਾ ਸਰਬੰਸ ਵੀ ਖਾਲਸੇ ਉੱਤੋਂ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਗੁਰੂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨੂੰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਗੁਣਤੰਤਰੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਤਜ਼ਰਬਾ ਹੋਇਆ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਇਕ ਸੂਹੀਆ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬੀਰਤਾ ਦਾ ਭੇਦ ਉਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਮੁਰਸ਼ਦ ਇਨਕਾ ਬਲੀ ਭਇਉ ਹੈ, ਇਨ ਕੋ ਆਬੇ ਹਯਾਤ ਦਇਉ ਹੈ, ਗਜਬ ਅਸਰ ਤਿਸ ਕਾ ਹਮ ਦੇਖਾ, ਬੁਜਦਿਲ ਹੋਵਤ ਸ਼ੇਰ ਬਿਸੇਖਾ, ਕਾਣ ਨਾ ਕਾਹੂੰ ਕੀ ਇਹ ਰਾਖਤ, ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਖੁਦ ਹੀ ਕੋ ਭਾਖਤ, ਔਰ ਸਭਨ ਕੌ ਜੋਨ ਚੌਰਾਸੀ, ਮਾਨਤ ਆਪਨ ਤਾਹਿ ਅਬਿਨਾਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਰੱਬ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਖਾਲਸਾ ਹੋਵੈ ਖੁਦ ਖੁਦਾ ਜਿਮ ਖੂਬੀ ਖੂਬ ਖੁਦਾਇ। ਆਨ ਨ ਮਾਨੈ ਆਨ ਕੀ ਇਕ ਬਿਨ ਸੱਚੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੇ।
ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਸਾਜਣਹਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ:
ਖਾਲਸਾ ਮੇਰੋ ਰੂਪ ਹੈ ਖਾਸ। ਖਾਲਸੇ ਮਹਿ ਹੌ ਕਰੌਂ ਨਿਵਾਸ॥...
ਖਾਲਸਾ ਮੇਰੋ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਾਨ। ਖਾਲਸਾ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਕੀ ਜਾਨ॥
ਖਾਲਸਾ ਮੇਰੋ ਸਤਿਗੁਰ ਪੂਰਾ। ਖਾਲਸਾ ਮੇਰੋ ਸਜਨ ਸੂਰਾ॥ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕਾਵਿਕ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਾ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਾਖੀ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਇੰਝ ਕੀਤਾ ਹੈ:
ਯਾ ਮੈ ਰੰਚ ਨ ਮਿਥਿਆ ਭਾਖੀ॥
ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਖੀ॥ ਭਾਵ ਮੈਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਜਾਣ ਕੇ ਇਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਆਖੇ। ਸਗੋਂ ਜੋ ਕੁਝ 'ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਪੂਰਨ ਸੱਚ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ-ਕੇਸ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਛਹਿਰਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਤਨੇਮੀ ਬਣਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ। ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰਨੀ। ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੀ ਜੋਤਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਉੱਤੇ ਅਤੁੱਟ ਨਿਸਚਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫੁਰਮਾਇਆ:
ਜਾਗਤਿ ਜੋਤਿ ਜਪੈ ਨਿਸਿ ਬਾਸੁਰ ਏਕੁ ਬਿਨਾਂ ਮਨਿ ਨੈਕ ਨ ਆਨੈ।
ਪੂਰਨ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਸਜੈ ਬ੍ਰਤ ਗੋਰ ਮੜ੍ਹੀ ਮਠ ਭੂਲ ਨ ਮਾਨੈ॥
ਤੀਰਥ ਦਾਨ ਦਯਾ ਤਪ ਸੰਜਮ ਏਕੁ ਬਿਨਾ ਨਹਿ ਏਕ ਪਛਾਨੈ॥
ਪੂਰਨ ਜੋਤਿ ਜਗੈ ਘਟ ਮੈਂ ਤਬ ਖਾਲਿਸ ਤਾਹਿ ਨ ਖਾਲਿਸ ਜਾਨੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਬੱਜਰ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਮਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਜਗਤ ਜੂਠ ਤਮਾਕੂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਪਰ ਤਨ ਗਾਮੀ ਨਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਲਾਲ ਜਾਂ ਕੁੱਠਾ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣਾ। ਖਾਲਸਈ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਗੋਯਾ ਨੇ ਵਿਚ ਇੰਝ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ
ਨਿਸ਼ਾਨਿ ਸਿਖੀ ਈਂ ਪੰਜ ਹਰਫ ਕਾਫ਼ ਹਰਗਿਜ਼ ਨ ਬਾਸ਼ਦ ਈਂ ਪੰਜ ਮੁਆਫ
ਕੜਾ, ਕਾਰਦੋ, ਕੱਛ, ਕੰਘਾ, ਬਿਦਾਂ, ਬਿਲਾ ਕੇਸ ਹੇਠ ਅਸਤ ਜੁਮਲਾ ਨਿਸ਼ਾਂ॥
ਭਾਵ ਸਿੱਖੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਉਹ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੱਕੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਸਿੱਖ ਲਈ ਕਦੀ ਵੀ ਮੁਆਫ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਪੰਜ ਹਨ- ਕੜਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕੱਛ (ਕਛਹਿਰਾ), ਕੰਘਾ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਸਾਰੇ ਕਕਾਰ ਰੱਖਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਸੋ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਪੱਤੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਜਿਹੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਰੋਧੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਦਰ ਉੱਤੇ ਝੋਲੀ ਅੱਡ ਕੇ ਉਸ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਦੀ ਉਸ ਅਮੋਲਕ ਦਾਤ ਲਈ ਜਾਚਨਾ ਕਰੀਏ ਜਿਸ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਤਰਸਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ:
ਸੁਰਿ ਨਰ ਮੁਨਿ ਜਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਖੋਜਦੇ
ਸੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਗੁਰ ਤੇ ਪਾਇਆ॥ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਣੇ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਦਰ-ਘਰ ਦੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਸੇਵਕ ਬਣੀਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਵੀ ਹੈ: -ਰਹਿਣੀ ਰਹਹਿ ਸੋਈ ਸਿਖ ਮੇਰਾ।
ਵਹ ਠਾਕੁਰ ਮੈਂ ਉਸ ਕਾ ਚੇਰਾ॥...
-ਰਹਿਤ ਬਿਨਾਂ ਨਹਿ ਸਿਖ ਕਹਾਵੈ
ਰਹਿਤ ਬਿਨਾਂ ਦਰ ਚੋਟਾ ਖਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 918)
| 
