ਏਨਾ ਸਮਾਂ ਭਿਆਨਕ ਸੀ ਜੇਸ ਅੰਦਰ, ਸਿੰਘਾਂ ਛੱਡੇ ਸੀ ਘਰ ਤੇ ਬਾਰ ਓਦੋਂ। ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਝ ਸਿੰਘਾਂ, ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੰਭ ਵਿਚਕਾਰ ਓਦੋਂ। ਦਾਣਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਖਤਮ ਸੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਕਈ ਪੈ ਗਏ ਸਿੰਘ ਬੀਮਾਰ ਓਦੋਂ। ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫਿਰ ਅੱਗ ਲਾਈ, ਫਸ ਗਏ ਸਿੰਘ ਸਨ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਓਦੋਂ। ਜਾਨਾਂ ਤਲੀ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ, ਕੀਤਾ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਓਦੋਂ। ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤੱਤੀ ਦੁਪਹਿਰ ਅੰਦਰ, ਗਰਮ ਰੇਤੇ ’ਤੇ ਤੁਰੇ ਸਰਦਾਰ ਓਦੋਂ। ਲੱਖਪਤ ਦੀ ਫੌਜ ਸੀ ਆਣ ਪਹੁੰਚੀ, ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਸਨ ਅੱਗੋਂ ਤਿਆਰ ਓਦੋਂ। ਦੱਖਤ ਕੱਦ ਪਹਾੜ ਸੀ ਇਕ ਪਾਸੇ, ਬਿਆਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਓਧਰ ਲਲਕਾਰ ਓਦੋਂ। ਕੀਤਾ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਸੀ ਗੋਲੀਆਂ ਨੇ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਖੜੇ ਸਨ ਲੈ ਹਥਿਆਰ ਓਦੋਂ। ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਮੌਤ ਨੇ ਰਾਹ ਮੱਲੇ, ਘਿਰ ਗਏ ਸਿੰਘ ਸਨ ਵਿਚ ਮੰਝਧਾਰ ਓਦੋਂ। ਭਾਵੇਂ ਬਿਪਤਾ ਤੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਘੜੀ ਸੀ ਇਹ, ਸਿੰਘਾਂ ਮੰਨੀ ਨਾ ਫੇਰ ਵੀ ਹਾਰ ਓਦੋਂ। ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ, ਆਪਾ ਪੰਥ ਤੋਂ ਗਏ ਸਨ ਵਾਰ ਓਦੋਂ। ਪਹਿਲਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਇਹਨੂੰ ਆਖਦੇ ਨੇ, ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ ਸੀ। ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਨੇ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਖਤਮ ਏਥੇ, ‘ਲੱਖਪਤ’ ਜਹੇ ਭੁਲੇਖਾ ਇਹ ਖਾ ਗਏ ਸੀ। ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਫਿਰ ਮਿਸਲਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਤੇ, ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਆ ਗਏ ਸੀ। ਜੀਨ੍ਹੇ ਜੀਨ੍ਹੇ ਵੀ ਕੀਤੇ ਸਨ ਜ਼ੁਲਮ ਏਥੇ, ਓਹਨੂੰ ਕੀਤੀ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਚਖਾ ਗਏ ਸੀ। ਏਥੋਂ ਤੀਕਰਾਂ ਕਿ ‘ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ' ਉੱਪਰ ਖਾਲਸਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੁਲਾ ਗਏ ਸੀ। ਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ‘ਜਾਚਕ’, ਸਿੰਘ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਛਾ ਗਏ ਸੀ। |