१ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸ. ਰੱਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ੧੪ ਮਈ, ੧੮੭੭ ਈ. ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਬਲੋਵਾਲੀ (ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ) ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਂ ਨਰਿੰਜਨ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਪ ਹਰੇਕ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਜੀਫਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ। ‘ਐਫ. ਏ.” ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ ੧੯੦੦ ਈ. ਵਿਚ ਐਲ. ਐਲ. ਬੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਪਰੰਤ ੧੯੦੧ ਈ. ਵਿਚ ਐਮ.ਏ. (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵੀ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਵਲ ਰਹਿ ਕੇ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਏਨੀ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਵਕਾਲਤ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਪਰ ਹਿਰਦਾ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਅਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਕ ਹਫਤੇ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿੱਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ੧੯੦੨ ਈ. ਵਿਚ ਸਾਲਟ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਉੱਚ ਰੈਂਕ ਵਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿਚ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਟੈਸਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ੧੯੦੪ ਈ. ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਵਾਇਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵੱਡੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਹੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤਤਲਾ ਅਨੁਸਾਰ "In 1904, Niranjan Singh was appointed Vice-Principal of

* ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਰਲਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ। ਮੋ. ੯੪੧੭੧੬੪੦੦੫

ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

50

ਮਈ ੨੦੨੬

Khalsa College, Amritsar- a prestigious institution of Sikhs. Soon he became acting principal as Mr. Cole left for Britain for a year. At Khalsa College, he became a deeply religious man from a somewhat agnostic past. Amritsar offered him many religious gatherings and congregations, where he met many Sikh and other denominational saints."2

ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰੰਭਲੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਉੱਪਰ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਾਦਾ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੇਸ ਤਕ ਕਟਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਖਿਆਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰ ਮਾਤਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਚੰਗੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਆਪ ਇਸ ਕੁਰਹਿਤ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ। ਇਸੇ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣਾ ਵੀ ਬੁੱਤਪ੍ਰਸਤੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਣਿਆਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਪਰ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਕ ਪਾਰਸ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਸਤਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਸ਼ਖ਼ਸ, ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣਾ ਬੁੱਤ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਸਤਕ/ਸੀਸ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਗੰਮੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ‘ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ' ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਸਿਖਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਟੋਕਰੀ ਚੁੱਕਣਾ, ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣਾ, ਦਰੀਆਂ ਝਾੜਨਾ, ਝਾੜੂ ਲਾਉਣਾ ਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਾਮ/ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਤਾਰ ਛੇੜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਭਾਵ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਅੱਠੋ ਪਹਿਰ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿਣਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿਖਰ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਵਡਿਆਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦੋਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਾਖੂਬੀ ਵਿਚਰੇ। ਸੰਤ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਤਰਆਤਮੇ ਇਹ ਪੱਖ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪੱਖ ਅਸਥਾਈ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਤੋਟ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਡਾ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਲਾਹਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲ

ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 51 ਲਾਹਾ ਕੀ ਹੈ?” ਇਹ ਪੱਖ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਸਤਕ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਆਪ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਧਰਮੀ ਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਜਿਉੜੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਗ੍ਰਹਿਸਤ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜਿਆ ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਪੱਖ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਅੱਗੇ ਇਕ ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਵਿਚ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਖੀਰਲਿਆਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਪਲ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਰਾਮ-ਨਾਮ ਜਾਂ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹੋਵੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਪ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਪੂਰਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ/ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਿਲਕੁਲ ਮਸਤਾਨੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਪੈਂਦੀ, ਉਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਚੁੰਬਕ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੋਵੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਤਰਆਤਮੇ ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉੱਥੇ ੧੦ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾਜ਼ਰ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਇਕ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਥਾਇ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਦਾਸ ਨੂੰ ‘ਰੱਬੀ ਅਥਵਾ ਭਾਵ ਤਜਰਬਾ (Spiritual Experience) ਹੋਇਆ। ਦਾਸ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪਾਠ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਦਾਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ, ਦਾਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਅਰਦਾਸ ਕੰਠ ਨਹੀਂ।” ਦਾਸ ਅਜੇ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ, ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਮਾਤਾ ਜਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਲਵੋ। ਗੁਰਮੁਖ ਭੋਲੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਮੰਨ ਲਏ ਤੇ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ,, ਦਾ ਨਾਂ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ, ਦਾਸ ਚੋਫਾਲ ਸੁਹਾਗੇ ਵਤਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਮੱਥੇ ਦੇ ਭਾਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਤੀਕਰ Telegraphically ਦਾਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੀ, ਖੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਲੀਲਬਾਜ਼ ਅਤੇ Western Education ਦੇ ਮਾਦਾ-ਪ੍ਰਸਤ ਨੂੰ Spiritually ਅਨੁਭਵ (ਦਿਖਾ) ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉੱਥੇ ੧੦ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾਜ਼ਰ ਹਨ।੯ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ/ ਮਿਲਾਪ ਉਪਰੰਤ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਿਆਨੇ

ਮਈ ੨੦੨੬

ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

52

ਮਈ ੨੦੨੬

‘ਗਾਡੀ ਰਾਹ’ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਸੰਤ ਬਿਲਾਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ,

“ਗੁਜਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਚਢ ਗਾਡੀ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਿਧਾਇਆ।

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਇਹੁ ਡਬਲ ਐਮ.ਏ. ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਵਣ ਆਇਆ।”

ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੋਠਾ ਗੁਰੂ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸੰਤ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਡਬਲ ਐਮ.ਏ. ਜੀ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ ਜੋ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ... ਦੇ ਜਥੇ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਬਣ ਗਏ। ੮ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਨਿਸਚੈ

ਪੂਰਬਕ ਇਸ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

‘ਕੀਮੀਆ ਗੁਰ ਜ਼ਿਮਿਸ ਸਾਜ਼ਦ ਤਿਲਾ ਈਂ ਦੂਰ ਨੇਸਤ। ,

ਤਾਲਬਿ ਹਕ ਖਾਕ ਰਾ ਖੁਰਸ਼ੀਦਿ ਅਨਵਰ ਮੇ ਕੁਨੱਦ ਭਾਵ- ਜੇ ਰਸਾਇਣੀ ਤਾਂਬੇ ਤੋਂ ਸੋਨਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿਟੀ ਤੋਂ ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰਯ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ। ਆਤਮਕ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਸੰਬੰਧੀ ਬਚਨ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹੇ ਬਚਨ ਕਿ “ਸਾਡਾ ਆਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂਸਾਗਰ ਸਾਹਿਬ ਮਸਤੂਆਣੇ ਵਿਚ ਇਕ ਐਸਾ ਆਸ਼ਰਮ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਵੇ ਕਿ ਏਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭੁਝੰਗੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਲਾਇਤ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਰਹੇ।° ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਅਰਟੀਕਲ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “A deeply spiritual transformation took place in Teja singh's life in 1905 after meeting Sant Atar singh, who persuaded him to go for higher education.Sant Atar singh valued education highly and wanted to establish schools in Malwa Region of Punjab, to provide spiritual as well as western style science education" Я. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਾਂਧੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।੨ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਸੰਬੰਧੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿੱਦਿਆ , ੧੧

ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 53 ਮਈ ੨੦੨੬ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ੧੯੦੬ ਈ. ਨੂੰ ‘ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ’ ਵਿਖੇ ‘ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਸਾਇੰਸ’ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ‘ਕੈਂਬਰਿਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ’ ਵਿਖੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਸਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਟਿਊਟਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦਸਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਕੈਂਬਰਿਜ਼ ਦੇ ਟਿਊਟਰ ਮਿਸਟਰ ਜੈਕਸਨ ਨੇ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਬੇਸ਼ੱਕ ਤੁਸੀਂ ਕੈਪ ਨਾ ਪਾਉ, ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਹੀ ਰੱਖੋ ਪਰ ਗਾਊਨ (ਕਾਲਾ ਚੋਲਾ) ਜ਼ਰੂਰ ਪਾਉ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੱਗੜੀਧਾਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ।੧੩ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਨੇ “ਖਾਲਸਾ ਜਥਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼' ਆਈਲੈਂਡ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤਤਲਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾਵਾਚਕ ਭਾਈ ਪਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਤੂਆਣੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਮਹਾਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀਕਲਾ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸੰਤ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਹੀ ਇਕ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਸੀ।੧੫ ੧੪

੧੯੦੮ ਈ. ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ‘ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ’ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਉੱਚ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਅਜੋਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ’ ਉੱਪਰ ਲੈਕਚਰ ਦੇਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੇ ਹੋਏ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਲੈਕਚਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲੈਕਚਰ

54 ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ੧੦,੦੦੦ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਸੀ।੬ ਇਸ ਲੈਕਚਰ ਦਾ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਲੋਕਾਈ ਉੱਪਰ ਇੰਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸ੍ਰੋਤੇ ਵੀ ਅਸ਼-ਅਸ਼ ਕਰ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਬਣ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਇਹ ਲੈਕਚਰ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪੇ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ‘Demi-God’ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਕੀਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੈਕਚਰਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਫੈਲ ਗਈ। ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦੇ ਪਏ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਆਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਲੈਕਚਰ ਦੁਆਰਾ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਵਸਰ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ੨੦੦-੨੫੦ ਗੋਰੇ-ਗੋਰੀਆਂ ਹਰ ਐਤਵਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਪਾਸ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਮਾੜੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਅਧੀਨ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ‘ਹਾਂਡੂਰਸ’” ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਵਿਉਂਤਾਂ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਂਡੂਰਸ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਭਿਆਨਕ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ‘ਯੈਲੋ ਫੀਵਰ’ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੂਸਰਾ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਦੋਂ ਇਸ ਬਿਪਤਾ (ਕੈਨੇਡਾ ’ਚੋਂ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਸੰਬੰਧੀ) ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛਡਾਉਣ ਬਾਰੇ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਸੱਦਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਉਸੇ ਵਕਤ ਆਪਣੀ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਆਪਣੇ ਪੰਥਕ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿਵਾਏ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ਅਨੁਸਾਰ, “੧੭ ਅਕਤੂਬਰ, ੧੯੦੮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਿਊਯਾਰਕ ਤੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਸਫਰ ਕਰਕੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ (ਕੈਨੇਡਾ) ਦੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਾਂਡੂਰਸ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਨਾਕਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਰਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ੧੮ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸਫਲਤਾ ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਅਸਲ ਪੱਖ ਭਾਵ ਵਿਦਿਆ

ਮਈ ੨੦੨੬

55 ਮਈ ੨੦੨੬ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਦੀ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਜਿਹੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਗਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਇੰਨੀ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਬੋਲ ਸਨ ਕਿ, “ਮੈਂ ੧੬ ਕੁ ਸਾਲ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਗਾਲੇ”। ਸੱਚ ਹੈ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜਾਂ ਨਾਮੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਰਸ ਹੀ ਇੰਨਾ ਨਿਰਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਫੁਰਮਾਨ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ ਬੇਦ ਪੁਰਾਣ ਪੁਕਾਰਨਿ ਪੋਥੀਆ॥ ਨਾਮ ਬਿਨਾ ਸਭਿ ਕੂੜੁ ਗਾਲ੍ਹੀ ਹੋਛੀਆ॥ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੀ ਇਸੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਭਾਵ ਐਲ.ਐਲ.ਬੀ. ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਇਕ ਵਕੀਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜੁਗਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਖੇ ਪੱਕੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸਿਧਾਂਤ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੈ ਪੜਿ ਪੜਿ ਪਾਵੈ ਮਾਨੁ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਹੁਕਮ/ਗੁਰੂ ਸੇਵਾ ਅਧੀਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਰਤ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਫਲਤਾ ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹਿੱਤ ਯਤਨ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ੨੫੦ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਈਗਲ ਹਾਰਬਰ’ ਵਿਖੇ ਖਰੀਦੀ ਤਾਂ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਉਸਾਰੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜੁਗਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੈਕਚਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬੀਨ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੈਕਚਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਲੈਕਚਰ ਵਿਚ ਖਾਸ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ/ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿਚ ਲੈਕਚਰ ਕਰਨ ਪ੍ਰਥਾਇ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ੧੯ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਾਦਰੀ ‘ਜੈਨਕਿਨ ਜੋਨਜ਼ ' ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਬਰਲਿਨ ਸਮਾਗਮ/ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਖੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਖਿੜੇ-ਮੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਰਮਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ’ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ॥ ਦੇ ਪਾਵਨ ਫੁਰਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਜੋਤ ਹੈ। ਹਰ ਰੰਗ, ਹਰ ਮਜ੍ਹਬ, ਹਰ ਨਸਲ, ਹਰ ਜਾਤ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਨਾਵਟ ਹੈ। ਖੁਦਗਰਜ਼ੀ ਦੇ ਪੜਦੇ ਕਰਕੇ, ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਰੱਬੀ ਜੋਤ ਸੂਰਜ ਅੱਗੇ ਉਹਲਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ

ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੁੱਕੜਖੋਹੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਰੱਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜੇ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਈਏ ਤਾਂ ਹਰ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਜੋਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਇਕ ਨੂਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ੨੦ ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਸਮੇਂ ਲੈਕਚਰ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀ ਇਕ ਅਨੋਖੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਦਾਸ (ਸੰਤ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ) ਅਜੇ ਬੋਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਜਰਮਨ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰੰਗ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਬੜੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖਲੋਤਾ। ਦਾਸ ਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਫੜ, ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਦਸਤਪੰਜਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, “This is the thing that we want੨੧ ਭਾਵ ਸਾਨੂੰ ਇਹੋ ਹੀ ਗੱਲ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿਚ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੋਆਬੀਆ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “Sant Ji preached the Sikh Religion on a wide and effective scale in Bangkok, Malaya, Singapur, Kuala Lumpur etc. He gave Khande da Amrit to several persons. He gave lectures even in Churches, attented World Conference for Universal Peace and Brotherhood of God."22

ਮਈ ੨੦੨੬

ਅਮਰੀਕਾ ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਆ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹਿੱਤ ਯਤਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਜਲਦ ਹੀ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਏਨੇ ਮਗਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਜੋ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲੈਣ ਸੰਬੰਧੀ ਉਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਪ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਾਰ ਹੀ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਪਰ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਡਿਗਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਜਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਕੋਰਸ ਦੀ ਟਰਮ ਮੁਕਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਦਾਖ਼ਲਾ ਜਾਂ ਡਿਗਰੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪੰਥ ਹਿੱਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਸਨ।

56

ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

57

ਮਈ ੨੦੨੬

ਅਨੇਕਾਂ ਔਕੜਾਂ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ’ ਵਿਖੇ ਦਾਖ਼ਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅਖੀਰ ਉੱਥੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ‘ਏ. ਐਮ.’ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।੨੩ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ‘ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁਸਾਇਟੀ' ੨੪ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਆਵੇ। ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲਨਾਲ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਡਿਗਰੀ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹਾਰਵਰਡ ਵਰਗੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸ਼ਖ਼ਸ ਏਹੀ ਸੋਚੇਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਨਖਾਹ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਧੰਨ ਸੀ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਜੋ ਆਪ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਵਿਚਰੇ। ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਆਪ ਮਸਤੂਆਣਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਭਸੌੜ ਕੰਨਯਾ ਵਿਦਿਆਲਾ, ਅਕਾਲ ਕਾਲਜ ਮਸਤੂਆਣਾ, ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਕੱਲਰ, ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਚੀਮਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵੀ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਉਗਰਾਹੀ ਅਤੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠੋ ਪਹਿਰ ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਕਾਰਨ ਆਪ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਾਲੀ ਹੀ ਉੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਆਮ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ, “ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਾਡਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ ਤਥਾ “ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਾਡਾ ਸਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖਤ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਪਿਆਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਯਤੀਮਖਾਨਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ "

ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

58

ਮਈ ੨੦੨੬

ਮਸਤੂਆਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸਰ ਚੀਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚੀਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੜੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਪੱਖੋਂ (ਧਾਰਮਿਕ, ਵਿੱਦਿਅਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ) ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਕ ਉੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਕੁਚਿਤ ਧਾਰਨਾ, ਤੰਗਦਿਲੀ, ਦਵੈਸ਼-ਕਲੇਸ਼, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਭੇਦ-ਭਾਵ ਆਦਿ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੀ ਮਿਟ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਬਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਜੀ ਇਹ ਬਚਨ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ “ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਮਾਂ ਪਿਓ ਦੇ ਅੰਮਾਂ-ਜਾਏ ਪੁੱਤ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇੱਕੋ ਬਾਟੇ ਵਿਚ ਖੰਡੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੇ ਗੱਫੇ ਲਵਾ ਮਾਝਾ, ਮਾਲਵਾ, ' ਪੱਛਮ, ਪੂਰਬ, ਖਤਰੀ, ਜੱਟ, ਝੀਵਰ, ਨਾਈ ਅਤੇ ਛੀਬੇ ਨੂੰ ਇਕ ਪਦਵੀ ਬਖਸ਼ੀ ਸੀ, ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ ਪਰ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਕਈ ਜੁਗਾਂ ਦੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਦਵੈਤ ਹੁਣ ਤੀਕਰ ਜਾਤ ਪਾਤ ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਧੜੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੰਥ ਦੇ ਸਮੂਹ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਏਸੇ ਫੁਟ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਰੰਗ ਲਿਆਂਦਾ। ਭਰਾ ਭਰਾ ਨੂੰ ਲੜਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਤਖਤ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਕੇ ਹੀ ਰੱਖ ਛੱਡਿਆ। ੭੭੬ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਨ ਜਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ ਬਲਕਿ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਤਿ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਬੈਂਕਾਂਕ, ਸਿੰਘਾਪੁਰ, ਮਲਾਇਆ, ਪੂਰਬੀ ਅਫਰੀਕਾ, ਜਾਪਾਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੁੱਚੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਬਿਤਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਅਖੀਰ ੩ ਜੁਲਾਈ, ੧੯੬੫ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰੂ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਨਮੁ ਸਵਾਰਿ ਦਰਗਹ ਚਲਿਆ।

ਸਚੀ ਦਰਗਹ ਜਾਇ ਸਚਾ ਪਿੜੁ ਮਲਿਆ।

(ਵਾਰ ੧੯:੧੪)

ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ ਲੇਖੇ ਲਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਇਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੰਥ ਦੀ ਭੇਟਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ ‘ਜੀਵਨੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ)’, ‘ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਸਟੀਕ’, ‘ਇਤਿਹਾਸ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ’, ‘ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ’ ਅਤੇ ‘The Path Of God Conciousness 'l

ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਸਲ ਕਿਰਤੀ, ਧਰਮੀ, ਨਾਮੀ, ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਲੈਕਚਰਾਰ, ਕਥਾਵਾਚਕ, ਕੀਰਤਨੀਏ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ,

ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

59

ਮਈ ੨੦੨੬

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਇਕ ਸਫਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਯੋਗ ਆਗੂ, ਅਨੁਭਵੀ, ਲਿਖਾਰੀ, ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ, ਹੁਕਮੀ, ਪੱਕੇ ਨਿੱਤਨੇਮੀ, ਬੀਰ ਰਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਰਸ ਭੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਹਉਮੈਂ ਅਤੀਤ ਗੁਰਮੁਖ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ੧੮ ਗਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਥ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।੨੮ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਖੇ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹਰ ਸਾਲ ੧ ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ‘Sant Teja Singh Day' ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਥਾਇ ਲਾਇਆ ਬੂਟਾ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬੋਹੜ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਫੈਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਅਕੈਡਮੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਤ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉਸਾਰਿਆ ਵਿੱਦਿਆ ਰੂਪੀ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਨਜ਼ਰੀ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।