ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਊਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਖਾਲੇ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਸਰ ਕਰ ਸਕੇ ਭਾਵ ਕਿ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀਅ ਸਕੇ। ਉਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਊਣ ਦੇ ਢੰਗਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਨੇ ਸੁਚੱਜੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਰ ਧਰਮ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਸੂਲ ਘੜੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹੀ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹੰਢਾਇਆ ਵੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਬਾਣੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੋਮੇ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸੰਬੰਧੀ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲ ‘ਨਾਮ ਜਪਣਾ’ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਮਨ-ਬਚ-ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਗੁਣ ਗਾਇਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਕਤ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿਤਵਦੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ‘ਨਾਮ ਜਪਣਾ’ ਜਾਂ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ' ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ, ਦਿਆਲੂ, ਨਿਰਭੈਤਾ, ਨਿਰਵੈਰਤਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਆਦਿ ਗੁਣ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਢਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਸਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਭਾਵ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵੀ ਇਹੋ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ: ਜੈਸਾ ਸੇਵੈ ਤੈਸੋ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੨੨੩) ਹੁਣ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਸੂਲ ਧਰਮ ਦੀ ‘ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ’ ਹੈ। ਭਾਵ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਹਲੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਠੱਗੀ, ਚੋਰੀ, ਜੁਆ; ਰਿਸ਼ਵਤ ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਨਜ਼ਾਇਜ਼ ਸਾਧਨ ਦੁਆਰਾ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ

ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 7 ਜੂਨ ੨੦੨੬ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਉਪਜੀਵਕਾ ਕਮਾਉਣੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਨੇ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਸ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਦਮ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਸੁਖ ਮਾਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਉਦਮੁ ਕਰੇਦਿਆ ਜੀਉ ਤੂੰ ਕਮਾਵਦਿਆ ਸੁਖ ਭੁੰਚੁ॥

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਵੀ ਕਥਨ ਹੈ:

(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੫੨੨)

ਕਿਰਤਿ ਵਿਰਤਿ ਕਰਿ ਧਰਮ ਦੀ

ਕਾਰਿ ਕਰੇਹੀ।

ਖਟਿ ਖਵਾਲਣੁ (ਵਾਰ ੧:੩) ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਵ- ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਪਣੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਉਸ ਦੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ' ਦਾ ਅਸੂਲ ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਕੇਰਿਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਖੱਟੀ ਖਾਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੱਚੇ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ਦਾ ਪਛਾਣੂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੇ ਅਸੂਲ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ:

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥

ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੧੨੪੫) ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵੀ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ-ਮਿੱਤਰ ਸਭ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਇਕ ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਸੇਵਕ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਅਨਾਥਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਉੱਪਰ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ:-

-ਅਉਗਣ ਸਭਿ ਮਿਟਾਇ ਕੈ ਪਰਉਪਕਾਰੁ ਕਰੇਇ॥

-ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ॥ ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੨੧੮) (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੨੬)

8 ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੂਨ ੨੦੨੬ ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ‘ਸੰਗਤ’ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਬੇਹੱਦ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਚੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਹਉਮੈਂ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਵਾ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਬਰਾਬਰੀ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਮਝ ਵਰਗੇ ਜਜ਼ਬੇ ਵੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪਨਪਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਔਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਸੰਵਰੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

ਊਤਮ ਸੰਗਤਿ ਊਤਮੁ ਹੋਵੈ॥ ਗੁਣ ਕਉ ਧਾਵੈ ਅਵਗਣ ਧੋਵੈ॥

(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੪੧੪) ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀ ਬਲਕਿ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਤਮਕ ਉੱਚਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅਉਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ, ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ: ਵਿਣੁ ਗੁਣ ਕੀਤੇ ਭਗਤਿ ਨ ਹੋਇ॥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੱਚੇ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਰਵਉੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੪)

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥

(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੬੨) ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਮਈ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੀ ਘਾੜਤ-ਘੜਨ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ, ਜੋ ਸਰਬਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਆਦਿ ਸਭ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ, ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇਣ ਦਾ ਜ਼ਾਮਨ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਿਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲਾ ਇਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਉੱਥੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਰੂਪ, ਰੰਗ, ਨਸਲ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਮਿਲਵਰਤਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿੱਖੇਗੀ।

ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

ਜੂਨ ੨੦੨੬