1.1 ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਟੁੱਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਦਸ ਪਰਤਾਂ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਇੱਕੋ ਗੁਰਮਤਿ- ਸਤਿ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਹੀ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਇੱਕੋ ਨਾਨਕ ਜੋਤ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਨ। ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:

ਜੋਤਿ ਓਹਾ ਜੁਗਤਿ ਸਾਇ ਸਹਿ ਕਾਇਆ ਫੇਰਿ ਪਲਟੀਐ॥
ਝੁਲੈ ਸੁ ਛਤੁ ਨਿਰੰਜਨੀ ਮਲਿ ਤਖਤੁ ਬੈਠਾ ਗੁਰ ਹਟੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 966)

ਇਸ ਸਿਧਾਂਤਕ ਧਰਾਤਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ (1469- 1708) ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿਟੇ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ, ਜੋ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ,ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਕੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਰਦਾਰੀ ਜਾਂ ਅਗਵਾਈ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਹੀ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਹਿਣੀ ਵੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਇਹ ਇਕੱਲਾ ਆਧਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰਖਦਿਆਂ, ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਵੇਖਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਏ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਕਰਨ ਲਈ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰਬੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਇੰਪੀਰੀਅਲਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਫਿਊਡਲਿਜ਼ਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੱਬ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਬੰਦੇ ਜਿੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਟਕਰਾਉ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਟਕਰਾਉ ਵਿਚ ਆਏ ਉਤਰਾਅ-ਚੜਾਅ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਚੋਣ ਨਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਪ੍ਰਥਾਏ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਟਕਰਾਉ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਮ ਆਦਮੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤਾਂ ਹਾਕਮ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਸਮਝ ਕੇ ਹਾਕਮੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਿੰਦੂ ਹਾਕਮ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਅਤੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਟਕਰਾਉ ਬਹੁਤਾ ਤਿੱਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਪੈਂਤੜੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ। ਪੈਂਤੜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਨਾਉ ਇਕ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੀਮਾ ਉੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਾਕਮ ਖ਼ਤਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ,ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ,ਭਾਵੇਂ ਟਕਰਾਉ ਦੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਫਰਕ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਨਾ ਵੀ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਤਾਂ ਕੱਢਿਆ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਈਜ਼ਾਰੇਦਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਣ ਲਈ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਹਾਕਮੀ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਜਨਮ-ਸਿੱਧ ਅਧਿਕਾਰ ਖ਼ਤਰਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਣ ਤਾਂ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਸਿਤਮ ਝੱਲਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ,ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਝੱਲਣੇ ਪਏ ਸਨ। ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ। ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਤਕ ਜਾਂਦਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਉੱਤੇ ਪੈ ਰਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹਾਕਮੀ- ਪੈਂਤੜੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸ਼ਾਹਦ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਸੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਮੁਨਾਫਾਖੋਰੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਾਕਮ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਾਕਮ ਵਰਗ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੰਦ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸੀ। ਆਮ ਆਦਮੀ ਜਦੋਂ ਸੰਦ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਹੀ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਦੇ ਏਜੰਟ ਬਣ ਜਾਣ ਅਤੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ-ਗ੍ਰਸਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਫਲਤਾ ਸਹਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਣ ਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਅਵੱਗਿਆਂਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਵੱਗਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਛੋਟੀ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਦੀਦਾਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਕੇ ਹੀ ਮਾਨਵ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਅਭਿਆਨ ਅਰੰਭਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਚਾਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਰੰਭੇ ਗਏ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਦੁਆਏ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਵੀ ਗਈ ਕਿ ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਦੇ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਆਪ ਹੀ ਲੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੰਦੇ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਪੂਰਬ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਾਡਲ ਅਧੀਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਾਡਲ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਮਾਨਸ-ਦੇਹੀ ਵਿਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕਰਾਮਾਤੀ (ਦੈਵੀ) ਸਮਾਧਾਨ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਹੀ ਠੀਕ ਬੈਠਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਥਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣਾ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਵਤਾਰਵਾਦ ਦਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਚੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਹਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿਚ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਟ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭੱਟ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਬੇਸ਼ਕ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲਾ ਹੈ ਕਿਉਕਿ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਪਲੇ ਅਤੇ ਪਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਸੋ ਭੱਟ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜੋ ਗੁਰ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ,ਉਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਟਾ ਇਹੀ ਕੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਤਿ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਮਲੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗੁਰੁੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਭੱਟ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਜਿਸ ਖਾਲਸਾ-ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇੱਕੋ ਜੋਤਿ ਅਤੇ ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ’ਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

2.1 ਜੇ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦੱਸਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਤੁਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਕਰਮ ਖੇਤਰ ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸੂਬਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਜੋ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ 239 ਸਾਲ (1469-1708) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ ਅਧਿਆਤਮਕ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਲਗਾਤਾਰ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖਿਆ-ਦਾਤਾ ਹੀ ਯਾਦ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ-ਦਾਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਲਗਿਆਂ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪਰਵਾਨਿਤ ਵਿਧੀ ਬਾਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾਤਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਸਮਝ ਲੈਣ ਦੀ ਸੁਖਾਲੀ ਵਿਧੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਮ ਵੀ ਅਲੰਗਿਨਕਾਰੀ (ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ) ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕੱਟੜਤਾ ਵਿਚ ਸੁੰਗੜਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਭਟਕਨ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤੀ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ, ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸੰਗਤੀ ਮਾਡਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਉਥਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸੰਗਤੀ ਉਥਾਨ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬ ਕਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ:

ਜਬ ਹਮ ਰਹੇ ਨਾਮ ਰਸ ਮਾਤੇ। ਕੰਮੀ ਕਮੀਨ ਹਮਕੋ ਤੁਮ ਜਾਤੇ।
ਅਬ ਹਮ ਨੈ ਪਕੜੀ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ। ਤੁਮ ਹਮਕੋ ਦੇ ਹੋ ਜਾਗੀਰ।
. . . ਹਮਰਾ ਦਾਹਵਾ ਹੈ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ।

ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਜਿਊਣ ਦੀ ਜੁਗਤਿ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਿੱਖ ਸਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੈਸਾਖੀ 1699 ਈ. ਨੂੰ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਹਾਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਸਗੋਂ ਹਾਜ਼ਰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਤੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਅਜਿਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਖੱਤਰੀ ਨਹੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਯੂ.ਪੀ. ਦਾ ਜਾਟ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਜਾਟ ਨਹੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਬਿਦਰ ਦਾ ਨਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਦਾ ਝਿਊਰ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੁਹਕਮ ਸਿੰਘ ਦਵਾਰਕਾ ਨਿਵਾਸੀ ਛੀਂਬਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਿੱਥ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੋਣ ਨਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਉਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸੁਤੇ-ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਮੁਗਲੀਆ ਤਾਕਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਖਤ੍ਰੀਆ ਤ ਧਰਮੁ ਛੋਡਿਆ ਮਲੇਛ ਭਾਖਿਆ ਗਹੀ ਦੀ ਰਾਏ ਅੰਕਤ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖੱਤਰੀ ਗੋਤਰ ਤਕ ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪਿਆਰੇ ਵਰਣ-ਵੰਡ ਅਧੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁਕੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਉਸ ਬੁਲੰਦੀ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਸਤੇ ਸਿਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਸਤੇ ਸਿਰ ਦੇਣ ਦਾ ਸਿੱਖ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਤਿਲਕ ਜੰਜੂ’ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਤਿਲਕ ਜੰਜੂ’ ਵਾਸਤੇ ਸਿਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੋ ਵੰਗਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਸਤੇ ਸਿਰ ਦੇਣ ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ 1699 ਈ. ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਧਤਾ ਕਰਦੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਜੁੜਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਇਸ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਹੀ ਮਿਿਲਆ ਸੀ, ਕਿਉਕਿ ਉਹ ਨੀਂਵੀ ਜਾਤ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ

ਸਰਕਾਰੀ ਭੈਅ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬਰਾਬਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਦੁਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਜੋ ਤਰਕ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਇੱਕ ਰੱਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਰਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੌੜਦੇ ਲਹੂ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਇੱਕ ਰੱਖਿਆ ਹੈ,ਤਾਂ ਫਿਰ ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਨਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਤਕਰਾ ਕਿਉਂ? ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੁਰ ਵਿਚ ਉਸਾਰਿਆ,ਉਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਆਖਿਆ ਹੀ ਬਦਲਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਮਨ ਅਤੇ ਜਨਮ ਜਾਤੀ- ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵੀਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਗਰਭ ਵਾਸ ਮਹਿ ਕੁਲੁ ਨਹੀ ਜਾਤੀ॥ ਬ੍ਰਹਮ ਬਿੰਦੁ ਤੇ ਸਭ ਉਤਪਾਤੀ॥1॥
ਕਹੁ ਰੇ ਪੰਡਿਤ ਬਾਮਨ ਕਬ ਕੇ ਹੋਏ॥
ਬਾਮਨ ਕਹਿ ਕਹਿ ਜਨਮੁ ਮਤ ਖੋਏ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਜੌ ਤੂੰੁ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਬ੍ਰਹਮਣੀ ਜਾਇਆ॥ ਤਉ ਆਨ ਬਾਟ ਕਾਹੇ ਨਹੀ ਆਇਆ॥2॥
ਤੁਮ ਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਮ ਕਤ ਸੂਦ॥ ਹਮ ਕਤ ਲੋਹੂ ਤੁਮ ਕਤ ਦੂਧ॥3॥
ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਬੀਚਾਰੈ॥ ਸੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹੀਅਤੁ ਹੈ ਹਮਾਰੈ॥4॥ (ਪੰਨਾ 324)

ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਧਰਾਤਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਖਾਲਸਾ ਜੁਗਤਿ ਉਸਾਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਜੁਗਤਿ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੇ ਕਬੂਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸੌਖਾ ਨਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਗਏ ਸਤਿ-ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਨੁਵਾਦਨ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤਕ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਢਾਂਚਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵੰਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਧਰਾਤਲ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦਲਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਰਥਿਕ ਲਾਹੇ ਵਾਸਤੇ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਬਿਊਰੋਕਰੈਟਿਕ ਮੁਨਾਫਾਖੋਰੀ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਣਾ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵੰਚਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਦਲਿਤ ਵਰਗ ਵਜੋਂ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਹੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇਨਸਾਨੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਜੁਗਤਿ ਚਾਰਾਂ ਵਰਨਾਂ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਪਏ ਅਸਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕਰਾਮਾਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀ ਹੈ ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਵਾਪਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਰਾਮਾਤ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਪਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਦਰ ਦੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਦੇ ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਵਾਰਿਕਾ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਮੁਹਕਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਕਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀ ਸੋਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਿਹੜਾ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦਲਿਤ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਜੋ ਮਾਡਲ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣ ਚੁਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਇੱਛਾ ਵਰਤਮਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਇਹ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਕਿਉਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਗੁਰੁੂ-ਸੋਚ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ।

2.2 ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਕਿਉਂਕਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੀ ਖਾਲਸਾ ਜੁਗਤਿ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਛੋਹਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ‘ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ’ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਧਰਾਤਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਦੀ ਉਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੰਜ਼ਲ ‘ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ’ ਵਜੋਂ ਵੈਸਾਖੀ 1699 ਈ. ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਅੰਕਤ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਿੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਮਤਿ-ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਦੋ ਸਿਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਜੁੜਨਾ ਜੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਕਰਕੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿੱਥ ਮਿਟਦੀ ਨਹੀ। ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਸਿੱਟਿਆਂ ਦੇ ਵਕਤੀ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਜੋ ਇਕਸੁਰਤਾ ਸੰਭਵ ਹੈ,ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਕਮਿਕਤਾ ਵਜੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰੁੂ ਸਿਖੁ ਸਿਖੁ ਗੁਰੁੂ ਹੈ ਏਕੋ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸੁ ਚਲਾਏ॥
ਰਾਮ ਨਾਮ ਮੰਤੁ ਹਿਰਦੈ ਦੇਵੈ ਨਾਨਕ ਮਿਲਣੁ ਸੁਭਾਏੇ॥ (ਪੰਨਾ 444)

ਗੁਰੁੂ ਵਾਸਤੇ ਮਰ ਮਿਟਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਗੁਰਸਿੱਖ ਜੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ‘ਰੰਗਰੇਟਾ ਗੁਰੂੁ ਕਾ ਬੇਟਾ’ ਦੇ ਸਾਹਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਕੋਈ ਮਜਬੂਰੀ ਨਹੀ ਸੀ ਜੋ ਹਾਲਾਤ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਛਤ-ਚੋਣ ਹੈ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਰਗ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਸਿਰ ਤਲੀ ’ਤੇ ਧਰਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਜਿਊਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰ ਤਲੀ ’ਤੇ ਧਰਨ ਦੀ ਸਮਰਪਨ-ਜੁਗਤ ਦਾ ਪਾਤਰ ਤਾਂ ਹੋਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ:

ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 1412)

ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕਾਵਿਕ ਸੁਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਜੋ ਆਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਜੀਅ ਕੇ ਵੀ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੁੂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਉਹੀ ਆਸ ਰੱਖੀ ਹੈ,ਜੋ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਸ ਇਹ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਿੱਖ-ਅਰਥ ਇਹ ਹਨ:

ਪਹਿਲਾ ਮਰਣੁ ਕਬੂਲਿ ਜੀਵਣ ਕੀ ਛਡਿ ਆਸ॥
ਹੋਹੁ ਸਭਨਾ ਕੀ ਰੇਣੁਕਾ ਤਉ ਆਉ ਹਮਾਰੈ ਪਾਸਿ॥ (ਪੰਨਾ 1102)

ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਜਾਣ (1708) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਹਨ। ਮਾਨਵ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੋ ਲਹਿਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤਾਂ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਲੜੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਮੁਹਿੰਮ ਵਜੋਂ ਨਹੀ, ਸਗੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਜੋਂ ਲਏ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ-ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ।

3.1 ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਰਣ ਵੰਡ ਨਾਲ ਜੋ ਨਿਪੁੰਸਕਤਾ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸੰਭਵ ਬਦਲਵੇਂ ਹੱਲ ਨੂੰ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਸ਼ੱਤਰੀ-ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ‘ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ’ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ,ਪਰ ਇਹ ਗੁਰੁੂ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਪਤਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀਆਂ। ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ‘ਹਿੰਦੂ ਕਲਪ ਦਰੁਮ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਫਲ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼,ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਫਲ ਨਹੀ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਠੀਕ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਸੀ। ਏਸੇ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਵੱਲੋਂ ਮਿੱਥ ਕੇ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ ਇੱਛਤ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵੀਚਾਰ ਆਮ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਪਤਲਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਆਮ ਰਾਏ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬੜੀਆਂ ਘੱਟ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਰਮ- ਭੂਮੀ ਪੰਜਾਬ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਗਲੋਬਲ ਕਰਮ- ਭੂਮੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਭਾਵੇਂ ਗਲੋਬਲ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਹੀ ਗਲੋਬਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਗਲੋਬਲ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਨੁਮਾਇਆਂ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਗਲੋਬਲੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਹੀ ਇਕ ਯੂਨਿਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਜੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਜਿਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਗਏ ਹਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨ ਦੀਆਂ ਜੋ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਨਾਉ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਬੇਸ਼ਕ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਵਾਹਦ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਅਕਸਰ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਲੋੜਾਂ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਸੀਤਾਂ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਬੜੀਆਂ ਘੱਟ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ

ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਮ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ,ਪਰ ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋ ਸਕਣ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਹੋ ਜਾਣ ਵਿਚ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉਦਰੇਵੇਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਥਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਚਦੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਜੇ ਤਕ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਾਠ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਾਂਗ ਬੋਲਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨੂੰ ਖੋਰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਰਾਹੀਂ ਪੈਂਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕ ਗਲੋਬਲ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਅਭਿੱਜ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਇਹ ਆਲਮੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਲੈ ਲਈਏ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੰਕੀਰਤਨ ਦੀ ਥਾਂ ਕੀਰਤਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਧਰਮ ਮੁਖੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹਨ।

3.2 ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਆਧਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਬਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਯੂਨਿਟ ਪਰਿਵਾਰ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਸੰਤੁਲਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਵਾਰਿਕ ਯੁੂਨਿਟ ਬਾਰੇ ਇਹ ਟਿੱਪਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਪਰਵਾਰਿਕ ਯੂਨਿਟ ਵਿੱਚੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਪਤੀ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਜੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ (ਇਸਤ੍ਰੀ ਪੁਰਖੇ ਦਾਮ ਹਿਤ..) ਤਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪਤਨ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਯੂਨਿਟ ਕਿਵੇਂ ਬਚੇਗਾ ਜਿੱਥੇ ਲੋਭ ਅਧੀਨ ਪੈਸੇ ਲੈਕੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਰਸਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਭੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ:

ਲੈ ਭਾੜਿ ਕਰੇ ਵੀਆਹੁ॥ਕਢਿ ਕਾਗਲੁ ਦਸੇ ਰਾਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 471)

ਵੈਸੇ ਹੀ ਪੂਰਬ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਧਾਰਮਿਕ ਯੂਨਿਟ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਚੰਗਾ ਹਾਲ ਨਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਦੋਗਲੀ ਪਹੁੰਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧੰਦਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਾਕਮ ਵੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਾਲਚ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਧਰਮੀ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਅਪਵਿੱਤਰ ਗਠਜੋੜ ਦਾ ਆਲਮ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਕੂੜ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ:

ਮਾਣਸੁ ਖਾਣੇ ਕਰਹਿ ਨਿਵਾਜ॥ ਛੁਰੀ ਵਗਾਇਨਿ ਤਿਨ ਗਲਿ ਤਾਗ॥
ਤਿਨ ਘਰਿ ਬ੍ਰਹਮਣ ਪੂਰਹਿ ਨਾਦ॥ ਉਨਾ ਭਿ ਆਵਹਿ ਓਈ ਸਾਦ॥
ਕੂੜੀ ਰਾਸਿ ਕੂੜਾ ਵਾਪਾਰੁ॥ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਕਰਹਿ ਆਹਾਰੁ॥
ਸਰਮ ਧਰਮ ਕਾ ਡੇਰਾ ਦੂਰਿ॥ ਨਾਨਕ ਕੂੜੁ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 471)

ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ:

ਕਾਲੁ ਨਾਹੀ ਜੋਗੁ ਨਾਹੀ ਨਾਹੀ ਸਤ ਕਾ ਢਬੁ॥
ਥਾਨਸਟ ਜਗ ਭਰਿਸਟ ਹੋਏ ਡੂਬਤਾ ਇਵ ਜਗੁ॥1॥
ਕਲ ਮਹਿ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਸਾਰੁ॥
ਅਖੀ ਤਾ ਮੀਟਹਿ ਨਾਕ ਪਕੜਹਿ ਠਗਣ ਕਉ ਸੰਸਾਰੁ॥1॥ਰਹਾਉ॥(ਪੰਨਾ 662)

ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ,ਇਸ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਣ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਧੀ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਧੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਹਵਾਲੇ ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਦਸਮ ਗੁਰੂੁ ਜੀ ਤਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਖ ਚੇਤਨਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ 52 ਕਵੀ ਨਾ-ਕੇਵਲ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਇਹ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਤਨਾਉ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਚੇਤੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬੰਦੇ ਕੋਲੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਤਵੱਕੋ ਇਹ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮਹੌਲ ਪੈਦਾ ਕਰੇ:

ਹਮ ਇਹ ਕਾਜ ਜਗਤ ਮੋ ਆਏ॥ ਧਰਮ ਹੇਤ ਗੁਰਦੇਵ ਪਠਾਏ॥
ਜਹਾਂ ਤਹਾਂ ਤੁਮ ਧਰਮ ਬਿਥਾਰੋ॥ ਦੁਸਟ ਦੋਖੀਅਨਿ ਪਕਰਿ ਪਛਾਰੋ॥
ਯਾਹੀ ਕਾਜ ਧਰਾ ਹਮ ਜਨਮੰ॥ ਸਮਝ ਲੇਹੁ ਸਾਧੂ ਸਭ ਮਨ ਮੰ॥
ਧਰਮ ਚਲਾਵਨ ਸੰਤ ਉਬਾਰਨ॥ ਦੁਸਟ ਸਭਨ ਕੋ ਮੂਲ ਉਪਾਰਨ। (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)

ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵਰਗ-ਸਮੂਹ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਵਿਧਤਾ ਅੰਦਰ ਸੰਭਵ ਸਾਂਝ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਿਹਾ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਜੋ ਫਿਰਕੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ-ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਪਰਪੱਕ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਦ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਇਕ ਹੈ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਵੰਡੀਆਂ ਕਿਸ ਵਾਸਤੇ ਹਨ। ਆਓ, ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹਰਿ ਤੁਮ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਰਖੀ ਤਾ ਤੂ ਜਗ
ਮਹਿ ਆਇਆ ਨੂੰ ਪਛਾਣੀਏ:

ਕੋਊ ਭਇਓ ਮੁੰਡੀਆ ਸੰਨਿਆਸੀ ਕੋਊ ਜੋਗੀ ਭਇਓ ਕੋਊ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਕੋਊ ਜਤੀ ਅਨੁਮਾਨਬੋ॥
ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਕੋਊ ਰਾਫਜੀ ਇਮਾਮ ਸਾਫੀ ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ॥
ਕਰਤਾ ਕਰੀਮ ਸੋਈ ਰਾਜਕ ਰਹੀਮ ਓਈ ਦੂਸਰੋ ਨ ਭੇਦ ਕੋਈ ਭੂਲ ਭ੍ਰਮ ਮਾਨਬੋ॥
ਏਕ ਹੀ ਕੀ ਸੇਵ ਸਭ ਹੀ ਕੋ ਗੁਰਦੇਵ ਏਕ ਏਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਸਬੈ ਏਕੈ ਜੋਤਿ ਜਾਨਬੋ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਧਾਰਮਿਕ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਗਿਆਨ ਕਲਪਿਤ ਬੰਧਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਭਰਮ-ਮੂਲਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤਨਾਉ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ:

ਦੇਹਰਾ ਮਸੀਤ ਸੋਈ ਪੂਜਾ ਔ ਨਿਵਾਜ ਓਈ ਮਾਨਸ ਸਬੈ ਏਕ ਪੈ ਅਨੇਕ ਕੋ ਭ੍ਰਮਾਉ ਹੈ॥
ਦੇਵਤਾ ਅਦੇਵ ਜਛ ਗੰਧ੍ਰਬ ਤੁਰਕ ਹਿੰਦੂ ਨਿਆਰੇ ਨਿਆਰੇ ਦੇਸਨ ਕੇ ਭੇਸ ਕੋ ਪ੍ਰਭਾਉ ਹੈ॥
ਏਕੈ ਨੈਨ ਏਕੈ ਕਾਨ ਏਕੈ ਦੇਹ ਏਕੈ ਬਾਨ ਖਾਕ ਬਾਦ ਆਤਸ ਔ ਆਬ ਕੋ ਰਲਾਉ ਹੈ॥
ਅਲਹ ਅਭੇਖ ਸੋਈ ਪੁਰਾਨ ਔ ਕੁਰਾਨ ਓਈ ਏਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਸਭੈ ਏਕ ਹੀ ਬਨਾਉ ਹੈ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸਮਾਨਾਂਤਰਤਾ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਧਰਮ ਦੀ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਸਮਾਜ ਸੰਸਿਆਂ ਝੋਰਿਆਂ ਵਿਚ ਫੱਸ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਧਰਮ ਉਸਾਰੂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਵਾਹਕ ਬਣਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਠੋਕਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਖੜੋਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਧੀ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੀ। ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਮਨਮੁਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਵੈ-ਹਿੱਤ ਦੇ ਲਾਲਚ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਹੇਠ ਲੁਕੋ ਕੇ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਛੁਰੀ ਵਗਾਇਨਿ ਤਿਨ ਗਲਿ ਤਾਗ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਛੁਰੀ ਕਾਢਿ ਲੇਵੈ ਹਥਿ ਦਾਨਾ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ,ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੂਜਾ ਹੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਕਾਂਤਕ ਹੋਣ ਦੇ ਯਤਨ ਜੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਚਲਨ ਨਾ ਰੋਕ ਸਕਣ ਤਾਂ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੇ ਹਨ? ਤੀਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਲਾਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਆ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਜੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਸਫਲ ਸਥਾਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਇਸ ਜਹਾਨ ਦੇ ਗੁਆਚਣ ਨਾਲ ਅਗਲਾ ਜਹਾਨ ਵੀ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਕਤੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਜੇ ਅਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਮਰ ਫਜ਼ੂਲ ਵਿਚ ਹੀ ਬੀਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ ‘ਧਰਤੀ ਤੇ ਭਾਰ’, ਬਿਲਕੁਲ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਆਚਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਵਹਾਰ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਵੀਰਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਏਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਕਹਾ ਭਯੋ ਜੋ ਦੋਊ ਲੋਚਨ ਮੂੰਦ ਕੈ ਬੈਠਿ ਰਹਿਓ ਬਕ ਧਿਆਨ ਲਗਾਇਓ॥
ਨ੍ਹਾਤ ਫਿਰਿਓ ਲੀਏ ਸਾਤ ਸਮੁਦ੍ਰਨਿ ਲੋਕ ਗਯੋ ਪਰਲੋਕ ਗਵਾਇਓ॥
ਬਾਸ ਕੀਓ ਬਿਖਿਆਨ ਸੋਂ ਬੈਠ ਕੈ ਐਸੇ ਹੀ ਐਸੇ ਸੁ ਬੈਸ ਬਿਤਾਇਓ॥
ਸਾਚੁ ਕਹੋਂ ਸੁਨ ਲੇਹੁ ਸਭੈ ਜਿਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਓ ਤਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭ ਪਾਇਓ॥ (ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵਯੇ)

ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਲੈਣਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਾਨਵ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਬਿਨਸਣਹਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਸਣਹਾਰਤਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚੋਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖਿਲਵਾੜ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਇੱਥੇ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ੋਸ਼ਣ,ਅਪਹਰਣ ਅਤੇ ਈਜਾਰੇਦਾਰੀ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਨਵੀ ਵਧੀਕੀਆਂ ਅਜਿਹਾ ਮਾਨਵ ਵਰਗ ਸਿਰਜਣ ਵਿਚ ਰੁਚਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੀ ਆਜ਼ਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਅਜਿਹਾ ਵਰਗ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਪਰਾਲਭਧ ਮੰਨਣ ਦੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਅਗਿਆਨ ਕਲਪਿਤ ਬੰਧਨਾਂ ਅਤੇ ਭਰਮ-ਮੂਲਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੰਧੂਆ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਉਹ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ,ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਸੁੱਤੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਾਲੇ ਇਹ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਪੂਜਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਤਾਂ ਧਾਰਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਵਰਗ ਲਈ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿਣ ਦੀ ਵਚਨ-ਬੱਧਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਭੈਅ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਆਪ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਦਾ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਖਾਲਸਈ ਰੰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਬੂਲਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਡਰਨ, ਨਾ ਡਰਾਉਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਇਹ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦਿ ਤੋਂ ਤਵ ਪਰਸਾਦਿ ਤਕ ਦਾ ਸਫਰ ਸੀ। ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਕੋਟੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਗਿਿਣਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਸਲਾਮੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਭੈਅ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਸਜੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਸੁਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਲਾਲਚ ਅਧੀਨ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਵੀ ਨਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅੱਜ ਤਕ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖ ਵਿਧੀ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਪਛਾਣ ਅਧੀਨ ਜੋਤਿ ਵਿਕਾਸ ਹੈ। ਏਸੇ ਲਈ ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਸੁਰ ਵਿਚ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਛਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਹੋਂਦ ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਹੈ, ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਹ ਸਨ,ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ,ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।