ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਦੋਖੀਆਂ ਨੇ ਸਮਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਤੱਸਬੀ ਮੁੱਲਾਣਿਆਂ, ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ, ਪੰਡਤਾਂ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਤੇ ਚੰਦੂ ਆਦਿ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਗੀ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਕਤ ਖੁਸਰੋ ਬਿਆਸ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਆਇਆ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਚੁਗਲੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਭੋਲੀ-ਭਾਲੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲਿਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਐਸਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਦੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੀ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ? ਜਦ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਖੁਸਰੋ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਲੈ ਆਇਆ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਤੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਸਜ਼ਾ ਐਲਾਨਦਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਖੁਸਰੋ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੁਝ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਕਿ ਅਸਲੀਅਤ ਕੁਝ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਿਆਸ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਰੱਖੀ।

ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਸਮਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁਣ ਕੋਈ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਚੁਗਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਸਮਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਕੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਵਿਚਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਹੁਕਮ ‘ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ' (ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਮਾ) ਰੋਜ਼ਨਾਮਚੇ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਹ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆਵੇ ਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦੇਵੇ; ਆਪ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਉਧਰੋਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਇਧਰ ਜਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਸਾਡੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਵੱਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਜੀ, ਭਾਈ ਬਹਿਲੋ ਜੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਹੁਣ ਅੱਗੋਂ ਸਬਰ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਸਾਡੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਗੇ ਨੀਤੀ ਬਦਲੀ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੋਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋਣ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ। ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਹਕੂਮਤ ਗੁਰੂ-ਘਰ ’ਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਤੋਹਮਤਾਂ ਲਾ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਅਗਲੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਸਭ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਕ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਉਪਰੰਤ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਿੱਖ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਗੇ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖਾਣੀ ਪਵੇਗੀ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਲੈ ਲਏ। ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਗਿਆ ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਕੋਤਵਾਲ ਸੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਉੱਚ ਮੁਲਾਜ਼ਮ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣ ਦਾ।

ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੰਕਾਰੀ ਦੁਸ਼ਟ ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੜ੍ਹਾ ਵੱਡਾ ਧਨਾਢ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਦੀ ਮੱਤ ਮਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਅਪ-ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬੋਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋੜਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਚੰਦੂ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਘੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਬਦਲਾ ਲਵਾਂ। ਇਸ ਨੇ ਜਦ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਆੜ ਵਿਚ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਬਦਲਾ ਲਵਾਂ। ਇਸ ਨੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਲੈ ਲਿਆ।

ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭੁੱਖੇ-ਪਿਆਸੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਿਠਾਇਆ, ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਛਾਲੇ-ਛਾਲੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਸਬਰ ਨਾ ਆਇਆ ਇਸ ਨੇ ਲੋਹ ਗਰਮ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਿਠਾਇਆ ਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਗਰਮ ਰੇਤਾ ਪਾਈ ਗਈ। ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਤੇਜ਼ ਤਾਪ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਰਜਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਦੁਸ਼ਟ ਚੰਦੂ ਨੇ ਹੋਰ ਤਸੀਹਾ ਦੇਣ ਲਈ ਜਲੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਸ਼ਟ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਵੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦੇ ਠੰਡੇ ਜਲ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਲੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਜਦ ਠੰਢੇ ਜਲ ਦਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੇਠ ਸੁਦੀ 4 ਸੰਮਤ 1663 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬਦ-ਅਮਨੀ ਫੈਲ ਗਈ, ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੋਕ-ਵਿਦਰੋਹ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਪਏ।