1.

ਪਰਦਾਇਕਤਾ ਜਾਂ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ, ਚਿਰੰਕਾਲ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਂਦਮੁਖੀ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਇਕ ਵੰਗਾਰ ਵਜੋਂ ਸਰਗਰਮ ਵਿਕਾਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਹਰ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਰੂਰਤਾ ਦਾ ਕਹਿਰ, ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੱਡੀਂ ਹੰਢਾਇਆ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ, ਮਜ਼ਹਬੀ ਕੱਟੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਤੰਗਦਿਲੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਫਿਰਕੂ ਤਾਕਤਾਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਨਵੀ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਦਰਦਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਰੂਹਾਨੀ ਰਹਿਬਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਫਿਰਕੇਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਤੀ-ਜਮਾਤੀ ਆਧਾਰਾਂ ’ਤੇ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਦੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਇਕਸੁਰਤਾ ਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਤੇ ਪੂਰਬਵਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਇਕ ਐਸੇ ਹੀ ਨਿਧੜਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰੂਹਾਨੀ ਆਗੂ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ-ਪਾਠ ਰਚ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਜਨਤਾ ਉੱਤੇ ਜਬਰ ਢਾਅ ਰਹੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖੂਬ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਜਮਾਤ ਸਮੇਤ ਕੱਟੜਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਈ ਹੋਈ ਪੁਜਾਰੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਫੁੱਟਪਾਊ, ਗੈਰ-ਮਾਨਵੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ।

2.

ਇਹ ਲਿਖਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਸਲਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਰਥਕ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਧਰਾਤਲ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਹੁ-ਪਾਸਾਰੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ, ਪਰਮਾਰਥੀ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਾਨਵੀ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਜੂਝਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਕਰਨ ਲਈ ਟੁੰਬਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਰਬਾਂਗੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਅੜਿੱਕਾ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਕਾਰੀ ਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਜੰਮ ਕੇ ਮੁਜਾਹਮਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਕਾਰਨ ਹਰ ਪਾਵਨ-ਪਾਠ ਲਿਪੀ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸ਼ੈਲੀ, ਸਰੂਪ, ਸਿਰਜਣ-ਵਿਧੀ ਪੱਖੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ ਅਤੇ ਪਾਰ-ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਨਕਸ਼ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ/ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵੰਨਗੀਆਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤਤਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਬਹੁਪਾਸਾਰੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ, ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ, ਟਕਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਮਿਸ਼ਰਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਅਵਧੀ (ਪੁਰਾਤਨ ਪੂਰਬੀ ਹਿੰਦੀ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਰਬੀ-ਫਾਰਸੀ, ਬ੍ਰਿਜ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਿਰਸੰਕੋਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ‘ਸਾਧ-ਭਾਸ਼ਾ’, ‘ਸਧੂਕੜੀ’, ‘ਖੜੀ ਬੋਲੀ' ਆਦਿ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਇਸ ਮਿਸ਼ਰਤ ਜਾਂ ਸਾਂਝੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਉੱਚਿਤ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਸ਼ਾਈ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਬਹੁਭਾਂਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਹਿਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਏ ਸੰਵਾਦੀ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।

ਪਰਮਾਰਥੀ ਸੱਚ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਾਸ਼ਾਈ ਚਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਭੇਦਭਾਵ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ, ਹਰਿ, ਪ੍ਰਭੂ, ਗੋਬਿੰਦ, ਗੋਪਾਲ, ਠਾਕੁਰ, ਭਗਵੰਤ, ਭਗਵਾਨ, ਨਿਰੰਜਨ, ਨਿਰੰਕਾਰ, ਮਾਧਉ, ਰਾਮਈਆ, ਨਾਰਾਇਣ, ਜਗਦੀਸ, ਧਰਣੀਧਰ, ਸੁਆਮੀ, ਸਾਰਿੰਗਪਾਨੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਚਿਹਨ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਅਲਹ, ਖੁਦਾਇ, ਸਾਂਈ, ਸਾਹਿਬ, ਖਾਲਕ, ਕਰੀਮ ਆਦਿ ਚਿਹਨ ਸਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ। ਸੁਰਗ-ਨਰਕ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਥ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਭਿਸਤ-ਦੋਜਖ ਦੀ ਸਾਮੀ ਮਿੱਥ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ, ਕਤੇਬ, ਤੀਰਥ, ਹਜ, ਮਕਾ, ਕਾਬਾ, ਕਾਸ਼ੀ, ਕੇਦਾਰਾ, ਰੋਜੇ, ਵਰਤ, ਸਰਾਧ, ਬਾਂਗ, ਮੁਸਲਾ, ਉਜੂ, ਇਸਨਾਨ, ਨਮਾਜ, ਬੰਦਗੀ, ਸਲਾਮ, ਨਿਰਬਾਣ, ਮੁਕਤੀ, ਤਰੀਕਤ, ਤਿਲਕ, ਮਾਲਾ, ਸੁੰਨਤ, ਸੂਤਕ, ਪੰਡਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਤੀ, ਤਪੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਸਿਧ, ਸਾਧਿਕ, ਮੁੰਡੀਆ, ਸੇਖ, ਮੁੱਲਾਂ, ਕਾਜੀ, ਗੁਰ, ਪੀਰ, ਗੋਰਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਤੁਰਕ, ਬੈਸਨੋ, ਗਿਰਹੀ, ਉਦਾਸੀ, ਪੁਰਾਣ, ਕੁਰਾਨ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਸਿਮ੍ਰਤੀ, ਸਿਵ, ਸੰਕਰ, ਰਹਿਮਾਨਾ, ਰਮਜਾਨਾ, ਨੂਰ, ਦੀਨ, ਖਲਕਤ, ਪੈਕਾਂਬਰ (ਪੈਗੰਬਰ) ਆਦਿ ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸੰਜੋਏ ਚਿਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਕਬੀਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਂਝਮੁਖੀ ਤੇ ਸੰਵਾਦਮੁਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।

ਪਾਰ-ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਰਾਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਂਝ ਤੇ ਸਹਿਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬੜਾਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਦਭਾਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਨਿਮਨਲਿਖਿਤ ੧੭ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੂਪਬੱਧ ਹੋਈ ਹੈ ਸਿਰੀਰਾਗੁ, ਗਉੜੀ, ਆਸਾ, ਗੂਜਰੀ, ਸੋਰਠਿ, ਧਨਾਸਰੀ, ਤਿਲੰਗ, ਸੂਹੀ, ਬਿਲਾਵਲ, ਗੌਂਡ, ਰਾਮਕਲੀ, ਮਾਰੂ, ਕੇਦਾਰਾ, ਭੈਰਉ, ਬਸੰਤ, ਸਾਰੰਗ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਛੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਰਾਗਾਂ ਗਉੜੀ ਗੁਆਰੇਰੀ, ਗਉੜੀ ਚੇਤੀ, ਗਉੜੀ ਬੈਰਾਗਣ, ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ, ਬਸੰਤ ਹਿੰਡੋਲ ਅਤੇ ਬਿਭਾਸ ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਗ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਭਿਆਚਾਰ ਜਾਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਇਕਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਤਿਲੰਗ, ਕਲਿਆਣ, ਆਸਾ, ਸੂਹੀ, ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗ ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ 'ਮਕਬੂਲ ਸਨ। ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ, ਨਾਥਾਂ-ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਰਾਗ ਸੀ। ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗ ਨੂੰ ਗੁੱਜਰ ਕਬੀਲੇ, ਗੌਂਡ ਰਾਗ ਨੂੰ ਗੋਂਡਾ ਕਬੀਲੇ ਅਤੇ ਭੈਰਉ ਰਾਗ ਨੂੰ ਭੈਰੋਂ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਨੂੰ ਗੌੜ (ਬੰਗਾਲ), ਸੋਰਠਿ ਰਾਗ ਨੂੰ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ (ਗੁਜਰਾਤ), ਤਿਲੰਗ ਰਾਗ ਨੂੰ ਤਿਲੰਗਾਨਾ (ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਨੂੰ ਮਰੂ-ਭੂਮੀ (ਰਾਜਸਥਾਨ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਕੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪਾਰਸੰਪਰਦਾਇਕ ਵਿਸ਼ਵਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਗੰਢਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

3.

ਸਮਕਾਲੀਨ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਦੂਜੀਆਂ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਵਿਚਾਰਨ ਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਿੰਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ/ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ-ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਵਾਦ (Exculsivism), ਸਮਾਵੇਸ਼ਵਾਦ (Inclusivism), ਬਹੁਵਾਦ (Pluralism) ਆਦਿ। ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹਰ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਨੋਬਿਰਤੀ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾ, ਆਪਣਾ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹੀ ਪਰਮਾਰਥੀ ਸੱਚ ਅਤੇ ਪਰਮਗਤੀ (ਮੁਕਤੀ) ਦਾ ਇੱਕੋ ਇਕ ਸਹੀ ਸਰੋਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅੰਦਰ ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਸੱਚ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੁਚੇਸ਼ਟਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਬੇਦ ਕਤੇਬ ਕਹਹੁ ਮਤ ਝੂਠੇ ਝੂਠਾ ਜੋ ਨ ਬਿਚਾਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1340)

ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ-ਹਕੀਕੀ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਤਿਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਲਾਭ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ, ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਗਿਆਨਗੋਸ਼ਟ ਵਾਸਤੇ ਸਦਉਪਯੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਪੂਰਤ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:

ਕਬੀਰ ਏਕ ਘੜੀ ਆਧੀ ਘਰੀ ਆਧੀ ਹੂੰ ਤੇ ਆਧ॥

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਦੋ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਟਕਰਾਅ, ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਧੀਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਸੰਕੀਰਨਤਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਇਸ ਉਲਾਰੂ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸੱਚ-ਵਿਹੂਣੀ ਦਰਸਾ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਭਗਤਨ ਸੇਤੀ ਗੋਸਟੇ ਜੋ ਕੀਨੇ ਸੋ ਲਾਭ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1377)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਰਚਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਅਤੇ ਵੰਨਸੁਵੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕ ਪਰਮਸੱਤਾ ਨੂੰ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੇ ਸੂਤਰ ਵਜੋਂ ਗਤੀਮਾਨ ਹੋਇਆ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਸਹਿਜ-ਸਿਰਜਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਕਾਰਨ ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਰਥੀ ਸੱਤਾ/ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੰਨਸੁਵੰਨੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤਸੱਵਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਤੇ ਵੰਨਸੁਵੰਨਤਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ, ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤਹਿਤ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬੰਦ-ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਨਫਰਤ ਅਤੇ ਸੰਕੀਰਨਤਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਰਥੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਿਰੂਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਪਰਮਾਰਥੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਭਰਮਗਤ ਇਕਾਰਥੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ/ਮਿੱਥਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ-ਮੁਜਾਹਮਤੀ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ।

-ਅਲਹ ਰਾਮ ਜੀਵਉ ਤੇਰੇ ਨਾਈ॥ ਤੂ ਕਰਿ ਮਿਹਰਾਮਤਿ ਸਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1349)

-ਮਾਥੇ ਤਿਲਕੁ ਹਥਿ ਮਾਲਾ ਬਾਨਾਂ॥ ਲੋਗਨ ਰਾਮੁ ਖਿਲਉਨਾ ਜਾਨਾਂ॥  (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1158)

-ਹਮਰਾ ਧਨੁ ਮਾਧਉ ਗੋਬਿੰਦੁ ਧਰਣੀਧਰੁ ਇਹੈ ਸਾਰ ਧਨੁ ਕਹੀਐ॥

ਜੋ ਸੁਖੁ ਪ੍ਰਭ ਗੋਬਿੰਦ ਕੀ ਸੇਵਾ ਸੋ ਸੁਖੁ ਰਾਜਿ ਨ ਲਹੀਐ॥  (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 336)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਵਿੱਚੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ, ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਰੂਹਾਨੀ-ਵਿਸਮਾਦੀ ਸਾਂਝਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ, ਉਚ-ਨੀਚ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਭੇਦਭਾਵ ਦੀਆਂ ਮਾਨਵ-ਸਿਰਜਿਤ ਮਿੱਥਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ‘ਏਕ ਨੂਰ’ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇੱਕੋ ਕਰਤਾਰੀ ਨੂਰ ਤੋਂ ਉਪਜਿਤ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ‘ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਬੰਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ:

-ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ॥

ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1349)

-ਅਲਹੁ ਗੈਬੁ ਸਗਲ ਘਟਿ ਭੀਤਰਿ ਹਿਰਦੈ ਲੇਹੁ ਬਿਚਾਰੀ॥
ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਦੁਹੂੰ ਮਹਿ ਏਕੈ ਕਹੈ ਕਬੀਰ ਪੁਕਾਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 483)

ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਨੂਰ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀ ਜੀਵਨ-ਧੜਕਣ ਬਣ ਕੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਸੁਲਹਕੁਲ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੰਨਸੁਵੰਨਤਾਵਾਂ, ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਰਥੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਸਭ ਮਹਿ ਸਚਾ ਏਕੋ ਸੋਈ ਤਿਸ ਕਾ ਕੀਆ ਸਭੁ ਕਛੁ ਹੋਈ॥

ਹੁਕਮੁ ਪਛਾਨੈ ਸੁ ਏਕੋ ਜਾਨੈ ਬੰਦਾ ਕਹੀਐ ਸੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1350)

ਵਿਸਮਾਦੀ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜੀਵਨ ਧੜਕਣ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖਤ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਇਆਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਛਾਣ-ਮੂਲਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਸੁਹਿਰਦ ਚੇਸ਼ਟਾ ਥਾਂ ਥਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

-ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਕਾ ਸਾਹਿਬੁ ਏਕ॥

ਕਹ ਕਰੈ ਮੁਲਾਂ ਕਹ ਕਰੈ ਸੇਖ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1158)

-ਕਹਤ ਕਬੀਰ ਰਾਮ ਗੁਨ ਗਾਵਉ॥

ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਦੋਊ ਸਮਝਾਵਉ॥

-ਜੋਗੀ ਗੋਰਖੁ ਗੋਰਖੁ ਕਰੈ॥ ਹਿੰਦੂ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਉਚਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 479)

ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਾ ਏਕੁ ਖੁਦਾਇ॥

ਕਬੀਰ ਕਾ ਸੁਆਮੀ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1160)

ਕੁਦਰਤੀ ਪਸਾਰੇ ਦੇ ਜ਼ਰ੍ਹੇ-ਜ਼ਰ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਵਿਸਮਾਦੀ ਨੂਰ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂਰੀ ਅੰਸ਼ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਤਸ਼ਬੀਹ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦੇ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਦੀ ਖੋਜ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਬੁੱਤਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਮਸਜਿਦਾਂ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉੱਚਿਤਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਧਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਰੱਬੀ ਰਹਿਮਤ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਵਾਦੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਤੀਬਰ-ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ:

-ਅਲਹੁ ਏਕੁ ਮਸੀਤਿ ਬਸਤੁ ਹੈ ਅਵਰੁ ਮੁਲਖੁ ਕਿਸੁ ਕੇਰਾ॥

ਹਿੰਦੂ ਮੂਰਤਿ ਨਾਮੁ ਨਿਵਾਸੀ ਦੁਹ ਮਹਿ ਤਤੁ ਨ ਹੇਰਾ॥...

ਦੁਖਨਿ ਦੇਸਿ ਹਰੀ ਕਾ ਬਾਸਾ ਪਛਿਮਿ ਅਲਹ ਮੁਕਾਮਾ

ਦਿਲ ਮਹਿ ਖੋਜਿ ਦਿਲੈ ਦਿਲਿ ਖੋਜਹੁ ਏਹੀ ਠਉਰ ਮੁਕਾਮਾ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1349)

-ਹਕੁ ਸਚੁ ਖਾਲਕੁ ਖਲਕ ਮਿਆਨੇ ਸਿਆਮ ਮੂਰਤਿ ਨਾਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 727)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਰਥੀ ਸੱਚ ਦੇ ਬਹੁਰੰਗੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਤਸੱਵਰ ਦਾ ਆਂਕਣ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਵਾਦੀ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਕੋਟੀਆਂ ਵਿਚ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵੇਕਹੀਣ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਦੇ ਕੇ ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੇ ਸੂਤਰ ਵਜੋਂ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਕਰਤਾਰੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਦਾ ਸੰਕੀਰਨ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਜ਼ਹਿਨੀਅਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਮਨਾਇਆ:

ਜਬ ਹਮ ਏਕੋ ਏਕੁ ਕਰਿ ਜਾਨਿਆ॥
ਤਬ ਲੋਗਹ ਕਾਹੇ ਦੁਖੁ ਮਾਨਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 324)

ਪਰੰਤੂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ-ਹਕੀਕੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਸਾਂਝ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਹਿਤ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜੋਤ ਰੁਸ਼ਨਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੂੰਝਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਮਗ੍ਰਸਤ ਮਾਨਸਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਟਾਟੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ‘ਹਨ੍ਹੇਰੀ’ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸੰਭਾਵੀ-ਯਕੀਨੀ ਨਕਸ਼ਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕਦੇ ਹਨ :

-ਦੇਖੌ ਭਾਈ ਗ੍ਹਾਨ ਕੀ ਆਈ ਆਂਧੀ॥

ਸਭੈ ਉਡਾਨੀ ਭ੍ਰਮ ਕੀ ਟਾਟੀ ਰਹੈ ਨ ਮਾਇਆ ਬਾਂਧੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 331)

-ਕਬੀਰਾ ਜਹਾ ਗਿਆਨੁ ਤਹ ਧਰਮੁ ਹੈ ਜਹਾ ਝੂਠੁ ਤਹ ਪਾਪੁ॥

ਜਹਾ ਲੋਭੁ ਤਹ ਕਾਲੁ ਹੈ ਜਹਾ ਖਿਮਾ ਤਹ ਆਪਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1372)

ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਕਾਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਸੁੰਗੇੜ ਕੇ ਮਾਨਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਇਕ ਵਰਗ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਸੰਕੀਰਨ ਦਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿਮਟੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਥਵਾ ਪੁਜਾਰੀ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜੰਮ ਕੇ ਮੁਜਾਹਮਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਾਜੀ, ਮੌਲਾਣੇ, ਜੋਗੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਈ ਸਥਾਪਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪਰਵਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ:

-ਕਬੀਰ ਬਾਮਨੁ ਗੁਰੂ ਹੈ ਜਗਤ ਕਾ ਭਗਤਨ ਕਾ ਗੁਰੂ ਨਾਹਿ॥

ਅਰਝਿ ਉਰਝਿ ਕੈ ਪਚਿ ਮੂਆ ਚਾਰਉ ਬੇਦਹੁ ਮਾਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1377)

-ਹਮਰਾ ਝਗਰਾ ਰਹਾ ਨਾ ਕੋਊ॥ ਪੰਡਿਤ ਮੁਲਾਂ ਛਾਡੇ ਦੋਊ॥...

ਪੰਡਿਤ ਮੁਲਾਂ ਜੋ ਲਿਖਿ ਦੀਆ॥

ਬਾਣੀ ਛਾਡਿ ਚਲੇ ਹਮ ਕਛੂ ਨ ਲੀਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 324)

ਅਜਿਹਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਬੀਰ ਕਾਂਡੀ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਈ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਦੀ ਤਵੱਕੋ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ:

-ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੁ ਬੀਚਾਰੈ॥ ਸੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਕਹੀਅਤੁ ਹੈ ਹਮਾਰੈ॥  (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1158)

-ਸੋ ਮੁਲਾਂ ਜੋ ਮਨ ਸਿਉ ਲਰੈ॥ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸਿ ਕਾਲ ਸਿਉ ਜੁਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1159) 

-ਕਾਜੀ ਸੋ ਜੁ ਕਾਇਆ ਬੀਚਾਰੈ॥ ਕਾਇਆ ਕੀ ਅਗਨਿ ਬ੍ਰਹਮੁ ਪਰਜਾਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1160)

ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੋਂ ਕਰਮਨਿਆਂਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨਫਰਤ, ਦੂਈ-ਦਵੈਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਦੁਫੇੜ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਕੀਰਨ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਅਰਥਹੀਣਤਾ ਉਤੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਚਿੰਨ੍ਹ, ਉਠਾਏ ਹਨ:

-ਜੌ ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਬ੍ਰਹਮਣੀ ਜਾਇਆ॥

ਤਉ ਆਨ ਬਾਟ ਕਾਹੇ ਨਹੀ ਆਇਆ॥2॥

ਤੁਮ ਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਮ ਕਤ ਸੂਦ॥

ਹਮ ਕਤ ਲੋਹੂ ਤੁਮ ਕਤ ਦੂਧ॥3॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 324)

-ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਕਹਾ ਤੇ ਆਏ ਕਿਨਿ ਏਹ ਰਾਹ ਚਲਾਈ॥

ਦਿਲ ਮਹਿ ਸੋਚਿ ਬਿਚਾਰਿ ਕਵਾਦੇ ਭਿਸਤ ਦੋਜਕ ਕਿਨਿ ਪਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 477)

-ਕਹਾ ਉਡੀਸੇ ਮਜਨੁ ਕੀਆ ਕਿਆ ਮਸੀਤਿ ਸਿਰੁ ਨਾਂਏਂ॥

ਦਿਲ ਮਹਿ ਕਪਟੁ ਨਿਵਾਜ ਗੁਜਾਰੈ ਕਿਆ ਹਜ ਕਾਬੈ ਜਾਂਏਂ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1349)

-ਕਬੀਰ ਮੁਲਾਂ ਮੁਨਾਰੇ ਕਿਆ ਚਢਹਿ ਸਾਂਈ ਨ ਬਹਰਾ ਹੋਇ॥

ਜਾ ਕਾਰਨਿ ਤੂੰ ਬਾਂਗ ਦੇਹਿ ਦਿਲ ਹੀ ਭੀਤਰਿ ਜੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1374)

-ਸੁੰਨਤਿ ਕੀਏ ਤੁਰਕੁ ਜੇ ਹੋਇਗਾ ਅਉਰਤ ਕਾ ਕਿਆ ਕਰੀਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 477)

-ਕਵਨੁ ਨਰਕੁ ਕਿਆ ਸੁਰਗੁ ਬਿਚਾਰਾ ਸੰਤਨ ਦੋਊ ਰਾਦੇ॥  (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 969)

-ਕਿਆ ਪੜੀਐ ਕਿਆ ਗੁਨੀਐ॥ ਕਿਆ ਬੇਦ ਪੁਰਾਨਾਂ ਸੁਨੀਐ॥

ਪੜੇ ਸੁਨੇ ਕਿਆ ਹੋਈ॥ ਜਉ ਸਹਜ ਨ ਮਿਲਿਓ ਸੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 655)

-ਕਿਆ ਜਪੁ ਕਿਆ ਤਪੁ ਕਿਆ ਬ੍ਰਤ ਪੂਜਾ॥ ਜਾ ਕੈ ਰਿਦੈ ਭਾਉ ਹੈ ਦੂਜਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 324)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਗਵਾ ਚੁੱਕੇ ਧਰਮਕਰਮਾਂ, ਧਰਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਵੇਕਹੀਣ ਤੇ ਸੰਕੀਰਨ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮੁਜਾਹਮਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਾਰ-ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸੰਦਰਭ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

-ਮੰਦ੍ਰਾ ਮੋਨਿ ਦਇਆ ਕਰਿ ਝੋਲੀ ਪਤ੍ਰ ਕਾ ਕਰਹੁ ਬੀਚਾਰੁ ਰੇ॥

ਖਿੰਥਾ ਇਹੁ ਤਨੁ ਸੀਅਉ ਅਪਨਾ ਨਾਮੁ ਕਰਉ ਆਧਾਰੁ ਰੇ॥

-ਮਨੁ ਕਰਿ ਮਕਾ ਕਿਬਲਾ ਕਰਿ ਦੇਹੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 970)

ਬੋਲਨਹਾਰੁ ਪਰਮ ਗੁਰੁ ਏਹੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1158)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਜਦ ਕਿਸੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿਹਨ ਦੇ ਸੀਮਤ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ, ਪਾਰ-ਸੰਪਰਦਾਇਕ, ਵਿਰਾਟਤਾਮੁਖੀ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਭਰਮ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਮਸਲਨ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ‘ਰਾਮ’ ਚਿਹਨ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਕਰ ਕੇ ਜਦ ਕਬੀਰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਰਥੀ ਸੱਚ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਰਮਾਰਥੀ ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

-ਕਬੀਰ ਰਾਮ ਕਹਨ ਮਹਿ ਭੇਦੁ ਹੈ ਤਾ ਮਹਿ ਏਕੁ ਬਿਚਾਰੁ॥

ਸੋਈ ਰਾਮੁ ਸਭੈ ਕਹਹਿ ਸੋਈ ਕਉਤਕਹਾਰ॥190॥

ਕਬੀਰ ਰਾਮੈ ਰਾਮੁ ਕਹੁ ਕਹਿਬੇ ਮਾਹਿ ਬਿਬੇਕ॥

ਏਕੁ ਅਨੇਕਹਿ ਮਿਲਿ ਗਇਆ ਏਕ ਸਮਾਨਾ ਏਕ॥191॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1374)

ਮਜ਼ਹਬ, ਜਾਤ, ਬਰਾਦਰੀ, ਫਿਰਕੇ, ਭਾਸ਼ਾ, ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧਾਂ-ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਾਂਝ ਦੇ ਸੂਤਰ ਤਲਾਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਮਿਆਰ ਇੱਕੋ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਨਾਨਾ-ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਭਾਂਡੇ ਘੜਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਦਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਜੀਵ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਪੱਖੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ, ਇਕ-ਸਮਾਨ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ:

-ਮਾਟੀ ਏਕ ਭੇਖ ਧਰਿ ਨਾਨਾ ਤਾ ਮਹਿ ਬ੍ਰਹਮੁ ਪਛਾਨਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 480)

-ਮਾਟੀ ਏਕ ਅਨੇਕ ਭਾਂਤਿ ਕਰਿ ਸਾਜੀ ਸਾਜਨਹਾਰੈ॥

ਨਾ ਕਛੁ ਪੋਚ ਮਾਟੀ ਕੇ ਭਾਂਡੇ ਨਾ ਕਛੁ ਪੋਚ ਕੁੰਭਾਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1350)

ਬਹੁਵਾਦੀ ਪਰਿਪੇਖ ਤੋਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਬਾਣੀ ਪਰਮਾਰਥੀ ਸਚੁ (ਪਰਮਾਤਮ ਤੱਤ) ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਨਾਵਾਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਇਸਤਰੀ-ਮਰਦ ਪਰਮਾਤਮ-ਸਰੂਪ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮ ਤੱਤ ਦੀ ਮਾਸੂਮ ਸਿਰਜਣਾ (ਪੂੰਗਰਾ) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਿਆਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਜਦ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂਆਂ-ਪੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ (ਸਾਂਝਾ) ਐਲਾਨਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਰ-ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਛੂੰਹਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਏਤੇ ਅਉਰਤ ਮਰਦਾ ਸਾਜੇ ਏ ਸਭ ਰੂਪ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ॥

ਕਬੀਰੁ ਪੂੰਗਰਾ ਰਾਮ ਅਲਹ ਕਾ ਸਭ ਗੁਰ ਪੀਰ ਹਮਾਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੧੩੪੯)

4.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਰਨ ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਪਰਮਾਰਥੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੂਹਾਨੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਧਰਾਤਲ ਤਲਾਸ਼ਨ-ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਜਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਬਹੁਵੰਨੀ, ਬਹੁਸੂਰੀ, ਬਹੁਪਰਤੀ, ਬਹੁਪਾਸਾਰੀ, ਖਸਲਤ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਰਥੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੇ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪਰੋਣ ਲਈ ਰੁਚਿਤ ਹੈ। ਪਾਰ-ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ‘ਏਕ ਨੂਰ’ ਦੀ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਪਰਮਾਰਥੀ ਆਦਰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ‘ਸੁਲਹਕੁਲ’ ਨੀਤੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਧਾਰ ਸਿਰਜਣ ਵੱਲ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਾਰ-ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ-ਹਕੀਕੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।