5 ਮਾਰਚ, 1716 ਈ. ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਕੋਤਵਾਲ ਸਰਬਰਾਹ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਕੋਤਵਾਲੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਰ ਰੋਜ਼ 100 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਕਤਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮੰਨ ਜਾਣ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਧਰਮ ਬਦਲਣਾ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਕੋਈ ਉਦਾਸੀ ਜਾਂ ਪਛਤਾਵੇ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ। ਸਿੱਖ ਨਾ ਤਾਂ ਕਤਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਹੀ ਡਰਦੇ ਸਨ ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਕੋਈ ਸਹਿਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਉਹ “ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਸਨ। ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਸਲਾਹਿਆ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਹਫ਼ਤਾ ਜੱਲਾਦ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਗੱਡਿਆਂ ’ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਲਟਕਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਨੋਖੀ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਕ ਘਟਨਾ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਾਲਾ ਗਾਨਾ ਵੀ ਅਜੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ’ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਧਵਾ ਮਾਂ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਧਵਾ ਇਸਤਰੀ ਮੰਤਰੀ ਦੀਵਾਨ ਰਤਨ ਚੰਦ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਨਾਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰੁਖਸੀਅਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ਼ਰੁਖਸੀਅਰ ਨੇ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਸੁਣ ਕੇ ਇਕ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਫ਼ਸਰ ਕਤਲ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਿੱਖ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਂ ਦਾ ਰੋਣਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬਦਲ ਸਕੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਦਮ ਜੱਲਾਦ ਵੱਲ ਵਧਾਏ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਜੱਲਾਦ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

9 ਮਾਰਚ, 1716 ਈ. ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਬਰਾਹ ਖਾਨ ਕੋਤਵਾਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਹੋਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਿਰਫ 2 ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦੇਣੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਧਨ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

9 ਜੂਨ, 1716 ਈ. ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਹਾਥੀ ਉੱਪਰ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ' ਵਿਚ ਬਾਹਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਤਿੱਲੇ ਦੀ ਕਢਾਈ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਜੱਲਾਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਜੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੱਲਾਦ ਨੇ ਇਕ ਲੰਮੇ ਛੁਰੇ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦੇ ਟੋਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ ਕਲੇਜਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਤੁੰਨ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣ-ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਕੋਈ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ “ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਮਝ ਕੇ ਸਹਿਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ।

9 ਜੂਨ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਚੜ ਨੇ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਕੱਢੀ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਗਰਮ ਜੰਬੂਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਨੋਚਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਹ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਨਾ ਡੋਲ੍ਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ' ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ' ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਦੀ ਚਿਣਗ ਜਗਾ ਦਿੱਤੀ।

ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰੁਖਸੀਅਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, ਉਹ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਿਮਾਣਾ ਸੇਵਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਫ਼ਰੁਖਸੀਅਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਤੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੈਂ। ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, ਜੇ ਮੇਰੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ 'ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਥਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਦੋ-ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅਮੀਰ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਤਲੀ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਉਚਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਦੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਿੱਖੀਆਂ, ਚਮਕੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ ਚੰਗੀ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਕ ਯੋਗ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧੇ ਸਾਬਤ ਹੋਏ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਜਾਣਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਚੰਗੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਜਾਂ ਅਕੇਵੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਇਲਾਕਾ ਖੋਹ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਝੰਡਾ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਲਹਿਰਾਉਣਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਬਾਏ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਸਮੇਂ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਧਰਮ ’ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੀ ਵੀ ਬਗੈਰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਕਤ ਹੀ ਤਲਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਈ ਜਦੋਂ ਬਾਕੀ ਸਭ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਜੋ 40 ਸਾਲ ਤਕ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ।