ਸ਼ਹਾਦਤ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮੁੱਢ-ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮਹਿਲ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੀਸ ਤਲੀ ’ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਹਿਲ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪਹਿਲੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਅਹੰਕਾਰ ਰੂਪੀ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਤਲੀ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਗਲੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਤਨ-ਮਨ-ਧਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ:

ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1412)

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮਹਿਲ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ ਤਪ ਰਹੀ ਲੋਹ ਉੱਤੇ ਸਮਾਧੀ ਲਗਾਈ ਅਤੇ ਮੁੱਖੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰ ਰਹੇ ਸਨ:

ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੈ॥
ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਪਦਾਰਥੁ ਨਾਨਕੁ ਮਾਂਗੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 394)

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਸਾਰੀ ਹਿੰਦ-ਵੈਣ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੰਦਿਰ ਢੁਹਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮਸਜਿਦਾਂ ਬਣਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਮ ਹਿੰਦੂ ਭੈਭੀਤ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ 500 ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਕੇ ਈਮਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਹੀ ਰੂੰਈਂ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਗ ਵਿਚ ਉਬਾਲੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਜਬਰ ਤੇ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿਖਰਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਕੇ ਕੌਮ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ। ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰਹੰਦ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦੇ ਚਿਣਵਾ ਕੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਪਰਵਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ‘ਬਾਬਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੱਲ ਕੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ 'ਤੇ ਹੰਢਾਈਆਂ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਜਿਹੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ, ਫਿਰ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਬੂਟਾ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਧਰਮ ਤੇ ਕੌਮ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਰਤੇ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਸਹਿਤ ਵਾਪਸ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਪਿਤਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ੁਲਮ, ਜਬਰ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਮਤ 1765 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਆਪ ਵੀ ਸੱਚਖੰਡ ਪਿਆਨਾ ਕਰ ਗਏ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ, ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਰਤਾ ਵਾਸਤੇ ‘ਧਰਮ ਯੁੱਧ' ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ। ਉਸ ਸੂਰਬੀਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ‘ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ’ ਅਤੇ ‘ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਦੀਵਾਰ’ ਬੁਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਖਰ ਇਸ ਵੰਗਾਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਇੱਟ ਨਾਲ ਇੱਟ ਖੜਕਾਅ ਦਿੱਤੀ। ‘ਸਵਾ ਲਾਖ ਸੇ ਏਕ ਲੜਾਊਂ, ਤਬੈ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਕਹਾਊਂ' 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਆਖੀਰ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਬੇਟੇ ਦਾ ਕਾਲਜਾ ਕੱਢ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਤੁੰਨਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ। ਐਪਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸੀਅ ਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜੋ 80 ਵਰਿਆਂ ਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਖੰਡੇ ਦੇ ਉਹ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਲੜਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀਸ ਧੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਸੀਸ ਰੱਖ ਕੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖੰਡਾ ਖੜਕਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਲੜਨਾ ਤਾਂ ਕੀ ਸੀ, ਓਹ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦ ਬੰਦ ਕਟਵਾਏ; ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੋਪਰ ਲੁਹਾ ਦਿੱਤਾ; ਭਾਈ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ - ਭਾਈ ਸ਼ਾਹਬਾਜ ਸਿੰਘ ਜਿਹੇ ਸੂਰਬੀਰ ਸਿੱਖ ਚਰਖੜੀਆਂ ’ਤੇ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੂੰਬਾ ਤੂੰਬਾ ਕਰਕੇ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੋਟੇ-ਟੋਟੇ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗਲ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹਾਰ ਪਵਾਏ, ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲੋਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਗਲ਼ੇ ਲਗਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਇਹੀ ਲਾਲਸਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, “ਸਿਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਨਾ ਜਾਵੇ।”

ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ, ਜੋ ‘40 ਮੁਕਤੇ’ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਹੂ ਲਾਹੇ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਕਣਕ ਦੀ ਵਾਢੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਬਲਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਹੱਕ, ਸੱਚ ਤੇ ਨਿਆਂ ਖਾਤਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਕੌਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਖਾਤਰ ਹੋਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਫਹਿਰਿਸ਼ਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੇਅੰਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਸਿੰਜਿਆ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਅੰਗਿਆਰ ਵਾਂਗ ਭਖਦਾ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ’ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਗਾਥਾਵਾਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਅਸ਼-ਅਸ਼ ਕਰ ਉਠਦਾ ਹੈ।

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ੂਨ ਨੂੰ ਵਿਆਜ਼ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੱਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਦੇ ਅੰਞਾਈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਨਾ ਮਿਟਣ ਵਾਲਾ ਅਸਰ ਛੱਡਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਲਤਾੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ, ਸਿੱਖੀ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗਣ ਦੀ। ਇਹੋ ਹੀ ਸਾਡੀ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੋਵੇਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰਬੀਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਸਿਜਦਾ ਕਰ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਹਨ: ਬੰਦ ਬੰਦ ਕਟਵਾਏ, ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ ਨੇ, ਮੁੱਖੋਂ ਸੀ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਾਡੇ ਸਿਰਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲੀਆਂ ਆਰੀਆਂ ਨੇ। ਐਵੇਂ ਨੀ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਕਹਿੰਦੇ, ਸਿਰ ਦੇ ਕੇ ਲਈਆਂ ਸਰਦਾਰੀਆਂ ਨੇ।