1 ਅਕਤੂਬਰ 1873 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਵਿਲਖਣ ਲਹੂ ਭਿੱਜਿਆ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਗੋਰਵਮਈ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਭਾਲਭ ਲਬਰੇਜ਼ ਹੈ। ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਸੂਰਬੀਰ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਜੰਗਜੂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਆਨ, ਬਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਮੈਦਾਨੇ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸੁਰਗਮਤੀ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਉਂਗਲਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਵਾਸ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ' ਚ ਗਦਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਫੁੱਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬੁਲੰਦ ਹੌਸਲੇ ਇਕ ਵਖਰੀ ਹੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਦਕੀ ਦੀ ਜੰਗੀ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਏ ਜੰਗ ਦੀ ਲੜਾਈ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੁਲੰਦ ਹੋਸਲਿਆਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ।

ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ ਸਿੱਖ ਜੰਗ, ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ 1845 ਅਤੇ 1846 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਲੜੀ ਗਈ। ਇਹ ਅਸਲ ਦੇ ਵਿਚ ਉਹ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਲੜਾਈ ਸੀ,ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਸਵਰੂਪ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗੁਲਾਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

8 ਮਾਰਚ 1853 ਨੂੰ ਆਖਰ ਇਸਾਈ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧਰਮ ਬਦਲ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸਾਈ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ।ਇਸ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਕੇਸ ਵੀ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਗਏ।ਅਸਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸੀ।ਇਸੇ ਹੀ ਵਿਉਂਤ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕੜੀ ਵਿੱਚ ਗੋਰਿਆਂ ਨੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਮਹੰਤਗਿਰੀ ਦੇ ਲਈ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਰਮਕਾਂਡਾ ਦੇ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕਾਰਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਫਿਜ਼ਾ ਹੀ ਗੰਧਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।ਇੰਜ ਹੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ, ਹਕੂਮਤੀ ਪੈਮਾਨੇ ਉਪਰ,ਈਸਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦਿਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਦਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਉਤੇ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਪਿਆ।

ਇੰਜ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਨਮਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਰਾਹੀਂ,ਕੂੜ ਰਸਮਾਂ , ਬਿਪਰ ਰੀਤਾਂ , ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਆਇਆ ਸਿੰਘ,ਅਤਰ ਸਿੰਘ,ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਛੱਡ ਕੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ,ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਰੋਸ ਅਤੇ ਗ਼ਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉੱਠੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਾਲ 1873 ਦੀ ਹੈ, ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਦਾ ਜਦੋਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ , ਉਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ , ਜਿਵੇਂ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ , ਕੰਵਰ ਬਿਕ੍ਰਮਾ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰਥਲਾ , ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਆਦਿ , ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦੇ' ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ ਪਹਿਲੀ ਅਕਤੂਬਰ 1873 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ।

ਇੰਜ ਇਸ ਸੋਚ ਵਿਚੋਂ 1 ਅਕਤੂਬਰ,1873 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਹਰਸਾ ਸਿੰਘ ਧੂਪੀਆ, ਭਾਈ ਬੂੜ ਸਿੰਘ,ਭਾਈ ਆਗਿਆ ਸਿੰਘ,ਹਕੀਮ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ,ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਸਰ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਅਤੇ ਕੰਵਰ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਨਾਂਅ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਸਰਦਾਰ ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਕੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ । ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਕਰੀਬੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੰਨ 1837 ਈ. ਵਿੱਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ ।

16 ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਚਲ ਰਹੀ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵਕਤ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ ਛੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੀ।ਆਪ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਤ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਖਾਸੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ।

ਆਪ ਦੀ ਲਿਆਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਧੀਕ ਐਸਿਸਟੈਂਟ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸੋ ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਵਾੜੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਅਜ਼ਾਦਾਨਾਂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧੀਕ ਐਸਿਸਟੈਂਟ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਆਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ।

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦੀਆਂ ਕੂੜ ਕਿਰੀਆਂਵਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ,ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਦੀ ਉਹ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ ਜਿਹੜੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿੱਦਿਆਲੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੀਆਂ ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਕਤੂਬਰ 1873 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਘਾਟਨੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸ੍ਰੀ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਹੋਈ।। ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਬਕਾਇਦਾ ਰਸਮੀਂ ਤੌਰ ਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।