(ਇਹ ਇੰਟਰਵਿਊ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਸ. ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੇਤਨ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ)

ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਰਸਾਲੇ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ।

ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ _ ਸੀ ਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵੇਲੇ ਇਸੇ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹੱਡੀਂ ਹੰਢਾਇਆ ਸੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਸ ਆਤਮਕਥਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਾਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਲਗਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਰੱਬ ਤੋਂ ਡਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਇਨਸਾਨ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਲੈਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ।

ਇਕ ਤਰਕਾਲੀਂ ਉਹ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਚੌਂਕੜਾ ਮਾਰੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਕਰੀਮ ਰੰਗ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਕੁੜਤਾ, ਦੁੱਧ ਚਿੱਟਾ ਲਿਸ਼ਕਵਾਂ ਦਾਹੜਾ, ਸਿਰ ਉਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਪੱਗ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮਿਆਨ ਵਾਲੀ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟੀ ਕਿਰਪਾਨ। ਕੁੜਤੇ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਦਾ ਹੀ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਪਰਨਾ ਤੇ ਲਾਲਗੀ ਦੀ ਭਾਹ ਮਾਰਦਾ ਚਿਹਰਾ। ਫਤਿਹ ਗਜਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਫੇਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਰਸਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇਣ ਦਾ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸ਼ੌਕ ਨਹੀਂ।

“ਪਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀਓ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਜਾਨਣ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਹੈ!”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਬੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਟਰਵਿਊ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ।”

ਮੈਂ ਵੀ ਲਸੂੜੇ ਦੀ ਗਿਟਕ ਵਾਂਗ ਚਿੰਬੜ ਗਿਆ ਸਾਂ ਤੇ ਫੇਰ ਤੈਅ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸਵੇਰ ਦਾ ਸਮਾਂ।

ਮਿੱਥੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਬਾਹਰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਨ; ਸ. ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਫਰਾਸ਼ ਤੇ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਸੇਵਾਦਾਰ, ਜਿਹੜੇ ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਦੇ-ਦੱਸਦੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਕੁਝ ਭੁੱਲਦਾ ਜਾਪਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਦਰੁਸਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਾਉਂਦੇ।

“ਵੇਖੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾਂਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਂ-ਸੱਤਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਪੁੱਛ ਲਉ!”

ਥੋੜ੍ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ ਕਿ ਏਡੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਗੋਹੜੇ 'ਚੋਂ ਪੰਜਾਂਸੱਤਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਪੂਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਹੋਇਆ।

ਸਵਾਲ: ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਫ਼ੌਜੀ ਸਾਕੇ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੋ?

ਹਾਂ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਸੀ, ਬਾਹਰ ਕਰਫਿਊ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਜੂਨ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਹੁਣ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਤਿੰਨ ਕੁ ਵਜੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੇਰਾ ਇੱਥੇ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਪਹਿਲਾ ਫੌਜੀ ਹਮਲਾ ਕਿਹੜੀ ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਵਜੇ ਹੋਇਆ ?

ਬੀ. ਐਸ. ਐਫ. ਤੇ ਸੀ. ਆਰ. ਪੀ. ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਜੂਨ ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਇਰਿੰਗ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫੀ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਵੱਜ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਫੌਜ ਦਾ ਅਸਲੀ ਹਮਲਾ ੪ ਜੂਨ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 4 ਵਜ ਕੇ 20 ਮਿੰਟ ਉਤੇ ਹੋਇਆ। 10-12 ਵੱਡੇ ਗੋਲ਼ੇ ਚੱਲੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਟੈਂਕੀ ਤੇ ਸਿੰਧੀਆਂ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਚਲਦੀਆਂ ਹੀ ਰਹੀਆਂ। ,

ਸਵਾਲ: ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮਰਿਆਦਾ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰੀਕ ਤਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਸਕੇ?

ਪੰਜ ਜੂਨ ਦੀਆ ਸ਼ਾਮਾਂ ਤਕ ਸਭ ਕੁਝ ਆਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਾਂ ਕੀਤਾ। ਬਕਾਇਦਾ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਜਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਦਾ ਅਸੀਂ ਵਧਾਅ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆ ਗਏ। ਰਾਤ ਅੱਠ ਕੁ ਵਜੇ ਜਦੋਂ ਰਹਰਾਸਿ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਫੇਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਖਆਸਣ ਕਰ ਕੇ ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਂਕਸ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕੱਟੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵੀ ਅਸਾਂ ਬੈਟਰੀ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਲਿਆ।

ਸਵਾਲ: ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਕੋਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ?

ਪੰਜ ਜੂਨ ਤਕ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਨ। ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜ਼ਰੂਰ, ਪਰ ਗੱਲਬਾਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਹਨੇਰਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸੇ ਥਾਂ ਹੀ ਰਹੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮਰਿਆਦਾ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਾਣੇ ਉੱਪਰ ਸਨ। ,

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਸਾਥੀ ਸਨ?

ਨਹੀਂ, ਇਸ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ।

ਸਵਾਲ: ਪੰਜ ਜੂਨ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਵਜੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ?

ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਰਾਤ ਦੇ 9 ਕੁ ਵੱਜੇ ਸਨ। ਦਿਖਾਈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਬੂਟਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਤੁਰਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਛੱਡੀ। ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗਲ਼ ਵਾਲੇ ਪਰਨੇ ਨੂੰ ਭਿਉਂ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਉਤੇ ਫੇਰਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਫਾਇਰਿੰਗ ਹੋਈ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਗੋਲ਼ੀ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਹੌਲ਼ੀ ਹੌਲ਼ੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਗੋਲ਼ੀ ਚੱਲਣੀ ਘਟਦੀ ਗਈ। ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤੀ ਫੌਜ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿਹੜਾ ਬੱਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੌੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹੋ ਵੇਲਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਤਲੀ ਛੱਤੋਂ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਜੈਕਾਰੇ ਛੱਡੇ।

ਸਵਾਲ: ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੌਣ ਸਨ?

ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਹੋਰ ਸਨ। ਇਹ ਸ. ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਫਰਾਸ਼ ਤੇ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਪਿਆਰਾ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਸਵਾਲ: ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਟੈਂਕ ਆਦਿ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸੋਚੀ ਹੋਵੇਗੀ?

ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ 10 ਕੁ ਵਜੇ ਟੈਂਕ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਤੇ ਫੇਰ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਬੁੰਗਾ’ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਟੈਂਕਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਹੀ ਇਹ ਕਹਿਰ ਝੱਖੜ ਝੁਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਉਤਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਭੌਰੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਸਵਾਲ: ਤੁਸਾਂ ਇਸ ਗੋਲ਼ਾਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਕਿੱਥੇ ਆਸਰਾ ਲਿਆ?

ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੋਲ਼ੇ ਪੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਇਕ ਦੀਵਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਲਗਾਤਾਰ ਗੋਲ਼ਾਬਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਟੈਂਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੰਝ ਵੀ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲ਼ੇ ਬਾਹਰੋਂ ਵੀ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੋਲ਼ੀ ਕੋਈ ਇਕ ਪਾਸਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੱਲ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰਿਉਂ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਦਾ ਪਿਆ ਸੀ।

ਸਵਾਲ: ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਉੱਤੇ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ?

ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਣੀ। ਜਿਹੜੀ ਕੰਧ ਦਾ ਅਸਾਂ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਰ ਨਲਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਨਲਕੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਨੂੰ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਦੇ ਖੜਾਕ ਕਾਰਨ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਹੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਵੇਰੇ ਅੱਠ ਕੁ ਵਜੇ ਦੀ ਹੈ। 

ਸਵਾਲ: ਆਮ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਅਜੇ ਤਕ (1985ਈ.) ਗੁੰਝਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਹੋ, ਜੋ ਇਸ ਗੁੰਝਲ ਨੂੰ ਖੋਹਲ ਸਕਦੇ ਹੋ?

ਗੋਲ਼ਾਬਾਰੀ ਏਨੀ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰ ਵੀ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੱਸ ਹੀ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅੱਠ ਕੁ ਵਜੇ ਅਸੀਂ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਢੇ ਕੁ ਅੱਠ ਵਜੇ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਵੀ ਨਲਕੇ ਉਤੇ ਆਏ। ਕਿਸੇ ਗੋਲ਼ੇ ਦੀ ਧਮਕ ਨਾਲ ਕੰਧ ਵਿਚਲਾ ਬੂਹਾ ਚਪੱਟ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਭੁੰਜੇ ਬੈਠੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਥੱਲੇ ਬੈਠੇ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?” ਫੇਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। “ਬਹੁਤ ਤਬਾਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ ਅਸੀਂ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਢੇ ਅੱਠ ਵਜੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ।

ਸਵਾਲ: ਤੁਹਾਡਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇੰਝ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ?

ਯਕੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਗ਼ਲਤ ਕਹਿਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸਵਾਲ: ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜੈਕਾਰੇ ਛੱਡਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਲੜਦੇ ਮਾਰੇ (ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ) ਗਏ।

(ਮੈਨੂੰ ਧੁੜਕੂ ' ਜਿਹਾ ਲੱਗਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਕਹਿ ਨਾ ਦੇਣ ਕਿ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਗੱਲਬਾਤ ਜਿਸ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਪੱਲਾ ਛੁਡਾ ਸਕਣਾ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।)

ਸਵਾਲ: ਸੰਤ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਬਾਹਰ ਜ਼ਰੂਰ ਜੈਕਾਰੇ ਛਡਦੇ ਨਿਕਲੇ ਹੋਣਗੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤਾ?

ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਪੌਣੇ ਕੁ ਨੌ ਵਜੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਬੋਹੜ ਵਾਲੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਸਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਬੋਹੜ ਵਾਲੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ 12 ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਤੇ ਇਕ ਇਸਤਰੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਸੀ, ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਵੀ 6 ਜੂਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 8 ਜੂਨ ਤਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ। 8 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮੀਂ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਮਿਲਟਰੀ ਉੱਥੇ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ। ਸਿਵਾਏ ਕਛਹਿਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਕੱਪੜੇ ਲੁਹਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਬਾਕੀ ਦੇ ਬੰਦੇ ਵੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਕ ਨਾ ਸੁਣੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਐਡੰਟੀ-ਕਾਰਡ (ਸ਼ਨਾਖ਼ਤੀ ਕਾਰਡ) ਵੀ ਵਿਖਾਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਪੂਰੇ ਗਰੂਰ ਵਿਚ ਸਨ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲ਼ੀ ਮਾਰਨ ਲਈ ਇਕ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਐਲ. ਐਮ. ਜੀ. ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਇਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹੀ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਹਨ, ਨਵਾਂ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲੋਡ ਕਰ ਲੈ। ਉਹ ਨਵਾਂ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲੋਡ ਕਰਨ ਹੀ ਲੱਗੇ ਸਨ ਕਿ ਇਕ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦਾ ਮੇਜਰ ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਜਾਟ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕਾਠੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਲੈ ਗਏ। ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ 40-50 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬਿਠਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਰਾਈਫਲ ਦਿਆਂ ਬੁੱਟਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦਿਆਂ ਠੁਡਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਕੁਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤਕ ਪੀਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਾੜ-ਮੋਟਾ ਵੀ ਹਿੱਲੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲ਼ੀ ਮਾਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ 40-50 ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸੇ ਮੇਜਰ ਨੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲ ਤੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹੋ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣੀ। ਮੈਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਹਾਂ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ? ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਅਦਨਾ ਜਿਹਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸੱਦ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇ। ਮਨ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੂਕ ਨਿਕਲੀ ਕਿ ਅੱਜ ਫੌਜ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਧਿਆਇਆ ਕਿ ਹੇ ਸੱਚਿਆ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮੇਰੀ ਭਾਵੇਂ ਨਾ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖੀਂ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਣ ਆਏ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੇਜਰ ਕੋਲ ਮੇਰੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਮੇਜਰ ਨੇ ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਏਰੀਆ ਇੰਚਾਰਜ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕੁਰਸੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ, ਆਪ ਬਹੁੜ ਕੇ ਬਿਰਦ ਦੀ ਪੈਜ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਹੋਰ ਸੇਵਾ ਅਜੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕਰਵਾਉਣੀ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਈ ਤੁਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਮੇਜਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ, ਵੇਖੋ ਤੁਸੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਪੁੱਛਾਂਗਾ, ਸੱਚ ਦੱਸਣਾ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਉਹਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੇ 12 ਵਿਅਕਤੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹਨ? ਮੈਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰੀ। ਫੇਰ ਉਹਨੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 40-50 ਬੰਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹੋਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵਾਂ। ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਭ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਆਦਮੀ ਹਨ।

ਮੈਂ ਉਸ ਮੇਜਰ ਕੋਲ ਗਿਲ਼ਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਮਾਣ ਸੀ। ਫੌਜ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। ਫੌਜ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਬਤੇ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਸਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਬੜ੍ਹਾ ਬੁਰਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੇਜਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਵੀ ਵਸੋਂ ਬਾਹਰਾ ਹੈ। ਉਹਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨੇ ਅਫਸੋਸ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ। ਫੇਰ ਸਾਨੂੰ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਵੀ ਪਿਆਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸਾਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਜਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਟਰੀ ਕੈਂਪ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਫੇਰ ਇਕ ਹਵਾਲਦਾਰ ਮੇਜਰ ਸਾਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਾਈ ਸੇਵਾਂ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਰਾਹ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਈਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਰੁਲਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਖਲੋਤੇ ਫੌਜੀ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਵੀ ਪਏ, ਪਰ ਹਵਾਲਦਾਰ ਮੇਜਰ ਨੇ ਸਾਰਿਆ ਨੂੰ ਵਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਈ ਸੇਵਾਂ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਫਕੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਟਰੱਕ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਲਾਸ਼ਾਂ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਟਰੱਕ ਸੀ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚ ਬਚਾ ਕੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਲਹੂ ਲੱਗ ਗਿਆ।

ਸਵਾਲ: ਇਹ ਗੱਲ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਵਜੇ ਦੀ ਹੈ?

ਮਿਲਟਰੀ ਕੈਂਪ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਤਰਕਾਲਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਮੇਜਰ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਗੈਰਾ ਪਿਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬੜਾ ਭੈੜਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੈਨਿਕ ਸਕੂਲ ਵਾਲੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਰਹੋਗੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਰਾਤ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸੈਨਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ' ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਬੜੀ ਭੈੜੀ ਹਾਲਤ ਸੀ। ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੂੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਤਿ ਦੀ ਗਰਮੀ, ਬੂਹੇ-ਬਾਰੀਆਂ ਬੰਦ ਸਨ। ਥੱਲੇ ਫਰਸ਼ ਉਤੇ ਕਲੀ ਖਿੱਲਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਖੈਰ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਤ ਕੱਟੀ।

9 ਜੂਨ ਦਾ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਕਮਰੇ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੰਤਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਵੀ ਕਿ ਮੈਂ ਦਿਲ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਤਕ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਦੋ ਕੁ ਵਜੇ ਮੈਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਹਵਾਲਦਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਵਿਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਡਾਕਟਰ ਹੈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਵਿੰਗ-ਕਮਾਂਡਰ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਸੀ। ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਬਾਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਬੈਠਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਮੀਤ ਸਕੱਤਰ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਦ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੱਥ ਮਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੰਗ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ, ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਈਸਾਪੁਰ, ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਐਡਵੋਕੇਟ, ਅਬਨਾਸ਼ੀ ਸਿੰਘ, ਭਾਨ ਸਿੰਘ, ਮੀਤ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸਨ। ਸੰਤ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਤੇ ਟੌਹੜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋਧਪੁਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸੰਤ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਤੇ ਟੌਹੜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੋਚ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਕਰ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂਗਾ।

ਉੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਰੋਟੀ ਖਵਾਈ ਗਈ ਤੇ ਕਰਨਲ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਲਈ ਅਫਸੋਸ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ। ਫੇਰ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ 'ਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਮੈੱਸ-ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਕਲੀਫ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਪਰ ਮਨ ਬੜਾ ਅਸ਼ਾਂਤ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਰਲ ਕੇ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੇ।

17 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਟਰੀ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।

ਸਵਾਲ: ਉਹ ਜਿਹੜੇ 40-50 ਬੰਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ?

ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਮਿਲਟਰੀ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਵਾਲ: 17 ਜੂਨ ਵਾਲੀ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕਾਹਦੇ ਬਾਰੇ ਸੀ?

ਉਸ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਵ-ਉਸਾਰੀ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਵਾਲ: ਇਹ ਬਾਬਾ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਅਚਾਨਕ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਟਪਕਿਆ?

ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਠੋਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਫੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਕੰਮ ਬਾਬਾ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਇਹ ਸੇਵਾ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਛੇਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਅਸਾਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸੰਗਤ ਦੀ ਪੂਰਨ ਤਸੱਲੀ ਹੋ ਜਾਏਗੀ, ਫੇਰ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਵ-ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦਾ ਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਸਵਾਲ: ਬਾਬਾ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਕਾਇਦਾ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਤਨਖਾਹੀਏ ਵੱਲੋਂ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਕੀ ਗੁਰਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ?

ਸਿਰਫ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੂਰੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਸੌਂਪਣਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਤਨਖਾਹੀਆ ਬਾਬਾ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਂ ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ।

ਸਵਾਲ: ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ ਉਸਾਰਨ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪਿਛਲੇ ਜੂਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਿਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਜਾਂ ਲੁੱਟੇ-ਪੁੱਟੇ ਤੇ ਘਰੋਂ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੀ ਅਜਿਹੀ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਨਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਉਤੇ ਖਰਚਣੇ ਜਾਇਜ਼ ਹੋਣਗੇ ?

ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ (ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ) ਉਸਾਰੀ ਅਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ੋਰਾਂ-ਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ ਉਦੋਂ ਦਾ ਹੀ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਲਈ ਪਹਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਮਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਵਾਲ: ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਬਿਆਨ ਦਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ “ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੈ’ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉ?

ਇਕ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਅੱਜ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੇਲੇ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਉਣ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥੀ ਥਾਪਿਆ। ਉਦੋਂ ਦੀ ਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਖਆਸਣ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜਦ ਇੱਥੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸੇ ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਪ ਭੁੰਜੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੀ ਸਮਝੋ ਕਿ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵੇਲੇ (ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਪਲੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜਾ।...

ਸਵਾਲ: ਬਾਬਾ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਥ ’ਚੋਂ ਛੇਕਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬੇ ਵੱਲੋਂ ਅਕਸਰ ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤਾਂ ਆਪ ਤਨਖ਼ਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ‘ਤਨਖਾਹੀਆ’ ਕਰਾਰ ਦੇਣ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ?

ਉਸ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸਮਝਾਵੇ ਕਿ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਤਨਖਾਹ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਅਸੀਂ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦਸਤਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੇ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਤਨਖਾਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਨਿਰਬਾਹ ਮਾਤਰ ਭੱਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਇੰਝ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਨਹੀਂ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੱਜ ਤਨਖ਼ਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ? ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖਸ਼ਾਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹੀਆ ਕਰਾਰ ਦੇ ਕੇ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਮਾਂ ਹੀ ਮੁੱਕਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖਲੋਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਚੋਂ ਕੀਰਤਨ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਉੱਠ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਤਖਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੱਜਰ ਗੁਨਾਹ ਵੀ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਅੱਗੇ ਅੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।