(ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਡੇਰੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜਿੰਦਰੇ ਤੋੜਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਡੇਰੇ ਦੇ ਭਾਈ ਦੌਲਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਵੇਚੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ ਰੱਖੇ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਵੀ ਲੁੱਟ ਲਏ। ਡੇਰੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਵੀ ਹੋਰ ਲੱਭਾ, ਉਹ ਵੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਲੁੱਟ ਲਿਆ।... ਜਿਉਂ ਹੀ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਢੰਗ ਨਾਲ 14 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।)

ਇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋ ਦੂਸਰਿਆਂ ਲਈ ਇਸ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵੰਡਦਿਆਂ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਾਗ ਲਾਈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪਾਂਧੀ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਡੇਰੇ ਉੱਪਰ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਜੂਨ 1984 ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉੱਪਰ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ।

ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ 1803 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਾਹਪੁਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਗੋਧਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ) ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਦਰਬਾਰੀ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਈ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ। ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਦਸ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਆਦਿਕ ਦੀ ਸੰਥਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਇਕ ਵਾਰ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੰਤ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਤੋਂ ਪੈਦਲ ਆਏ। ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਤਿੰਨ ਪਹਿਰੇ ਸਮੇਂ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਦੇ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਐਸਾ ਮਨ ਮੋਹਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਇਕ ਵਾਰ ਵਾਪਸ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਆ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਮਹੰਤ ਠਾਕੁਰ ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਡੇਰਾ ਸੱਤੋ ਵਾਲੀ ਗਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸੰਤ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਦਾਤ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਗ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਦਾਤ ਸਬੰਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸਤਾਦ ਸੰਤ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਤ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਖੀਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਅੱਡਣ ਸ਼ਾਹ, ਕੱਟੜਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਰਹੇ।

ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 70 ਸਾਲ ਸਰੰਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਜ਼ ਸਰੰਦਾ ਅੱਜ ਵੀ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ‘ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ' ਵਿਚ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਸਰੰਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਚੌਂਕੀ ਨੂੰ ‘ਪਰੇਮ ਚੌਂਕੀ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਚੌਂਕੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪਹਿਰੇ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਹਰਿ ਭਗਤਿ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸੰਤ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਪੁਰ ਖੇੜਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ 2024 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਇਕ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ, ਕਥਾ, ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਸੱਜਣ ਨੇ ਧਰਮਸਾਲਾ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਬੋਰਡ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤਾ: ‘ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ’। ਪਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮਸਾਲਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੈ, ਗੁਲਾਮ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬੋਰਡ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵਾਂ ਬੋਰਡ ਲਵਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ:

“ਜੈ! ਜੈ!! ਜੈ!!! ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੀ।

ਧਰਮਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ।
(ਮਹੀਨਾ ਸਾਵਣ 1968 ਸੰਮਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹੀ 444) (ਦਾਸਨ ਦਾਸ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ)

ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾ ਨਮੂਨੀਆ ਹੋ ਗਿਆ। 11 ਵੈਸਾਖ ਸੰਮਤ 1983 ਮੁਤਾਬਿਕ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1926 ਨੂੰ ਸ. ਬਿਸ਼ੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ (ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹੇ), ਡਾ. ਹਿਦਾਇਤ-ਉੱਲਾ, ਸਿਵਲ ਸਰਜਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਲੈ ਆਏ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਤ ਨੌਂ ਵਜੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਡੇਰਾ ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ 123 ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਪਰਲੋਕ ਗਮਨ ਕਰ ਗਏ। ਇੰਝ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।

ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਜੂਨ 1984 

‘ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ- ‘ਤਬਾਹੀ’ ਜਾਂ ‘ਸਰਵਨਾਸ਼’। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੰਭ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਵਿਖੇ 1746 ਈ. ਵਿਚ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ੫ ਫਰਵਰੀ 1762 ਈ. ਨੂੰ ਕੁੱਪ ਰਹੀੜਾ ਵਿਖੇ ਵਾਪਰਿਆ। ਤੀਜਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਜੂਨ 1984 ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੰਘ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਜੂਨ 1984 ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਦੁਆਰਾ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਨੇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘਸਿੰਘਣੀਆਂ ਤੇ ਭੁਜੰਗੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਜੂਨ 1984 ਵਿਚ ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦ ਬਾਬਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੇਗ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਾ ਪਵੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ 3 ਜੂਨ ਨੂੰ ਹੀ ਉਹ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਦੇਗ ਦੀ ਰਸਦ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬੁੰਗਾ ਵਿਖੇ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। (ਇੱਥੇ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਪਹਿਲੀ ਦੇਗ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸੇਵਾ ਉਪਰੰਤ ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਵਰਤਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।) 4 ਅਤੇ 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬੁੰਗਾ ਵਿਖੇ ਹੀ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਦੇਗ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 6 ਜੂਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸੱਚਖੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮੈਡੀਕਲ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਲੇਖਕ ਹਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਭੰਵਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਪੰਨੇ' ਅਨੁਸਾਰ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ਵੀ 6 ਜੂਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਡੇਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਜਮੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਵਾਲੇ, ਖੱਦਰ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸਨ। ਸ. ਹਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਭੰਵਰ ਨੂੰ ਡੇਰੇ ਦੇ ਰਾਗੀ ਭਾਈ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 6 ਜੂਨ, 1984 ਈ. ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 14-15 ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਬੀ. ਐੱਸ.ਐੱਫ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਡੇਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਮੰਦਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕੰਧਾਂ ਟੱਪ ਕੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਡੇਰੇ ਦੇ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਭਾਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਾਹੜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਟਦਿਆਂ ਡੇਰੇ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚਾਬੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੌਜੀ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਵਿਚ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੇ ਭਾਈ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਬੁਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘੜੀਸ ਕੇ ਬਾਹਰ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਉੱਪਰ ਰੁਮਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੁਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੁੱਟਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਈ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਮੂਰਤ ' ਹੋਣ ' ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਭਗਤ ਜੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਕੁੱਟਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਪਰ ਲੰਮੇ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਪਿੱਛੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਸਿਰ ਦੇ ਅੱਧੇ ਕੇਸ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਬੰਨ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਰੱਸੇ ਵਾਂਗ ਖਿੱਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਦ ਉਹ ਨੀਮ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਰਤਾ ਤਰਸ ਨਾ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਾਲਮ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਬੰਨ ਕੇ ਅਸਹਿ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨੀਮ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਤਪਦੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਪਰ ਸੁੱਟਦੇ ਰਹੇ।

ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਡੇਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਟਾਰੀ ਤੋਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਡੇਰੇ ਵਿਖੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਲੰਗਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜ਼ਾਲਮ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਨਾ ਸੁਣੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਈਫਲਾਂ ਦੇ ਬੱਟ ਮਾਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਡੇਰੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜਿੰਦਰੇ ਤੋੜਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਡੇਰੇ ਦੇ ਭਾਈ ਦੌਲਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਵੇਚੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ ਰੱਖੇ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਵੀ ਲੁੱਟ ਲਏ। ਡੇਰੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਵੀ ਹੋਰ ਲੱਭਾ, ਉਹ ਵੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਤਕਰੀਬਨ 2:00 ਵਜੇ ਤਕ ਵਾਪਰਿਆ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਬੰਨ ਕੇ ਬੱਟ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਲਿਆ ਕੇ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਤਾਂ ਦੇਣਾ ਹੀ ਹੈ-ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਰਦਾਸ ਤਾਂ ਕਰ ਲੈਣ ਦਿਉ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲ ਗਈ। ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਢੰਗ ਨਾਲ 14 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਿੱਛੋਂ ਡੀ. ਐਸ. ਪੀ ਸਿਟੀ ਸ. ਅਪਾਰ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਨੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਦਿਆਂ ਡੇਰੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਜੋ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੇਖ ‘ਜੂਨ ਦੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ' ਵਿੱਚੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ:

1. ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਭਗਤ ਜੀ, ਉਮਰ 50 ਸਾਲ, ਪਿੰਡ ਧੂਰੀ ਕੌਲ (ਸੰਗਰੂਰ)

2. ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਉਮਰ 30 ਸਾਲ, ਪਿੰਡ ਅਟਾਰੀ ( ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)

3. ਭਾਈ ਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਉਮਰ 30 ਸਾਲ, ਪਿੰਡ ਮਾਨਾਂਵਾਲਾ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)

4. ਭਾਈ ਭਜਨ ਸਿੰਘ (ਸੇਵਾਦਾਰ ਲਾਂਗਰੀ) ਉਮਰ 55 ਸਾਲ, ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ (ਬਟਾਲਾ)

5. ਭਾਈ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ 27 ਸਾਲ) ਪਿੰਡ ਨਿਰਮਲਾ ਪੰਡੋਰੀ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)

6. ਭਾਈ ਬਚਨ ਸਿੰਘ, ਉਮਰ 16-17ਸਾਲ, ਪਾਠੀ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।

7. ਭਾਈ ਦੌਲਤ ਸਿੰਘ, ਉਮਰ 70ਸਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।

8. ਭਾਈ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਉਮਰ 30 ਸਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।

9. ਭਾਈ ਬਖਤਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਉਮਰ 50 ਸਾਲ, ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ।

10. ਭਾਈ ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ, ਉਮਰ 20-25 ਸਾਲ (ਪਾਠੀ ਸਿੰਘ), ਪਿੰਡ ਮਾਨਾਂਵਾਲਾ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।

11. ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਉਮਰ 20-25 ਸਾਲ, ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿਚ ਮੁਲਾਜ਼ਮ

12. ਭਾਈ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ, ਉਮਰ 60 ਸਾਲ

13. ਭਾਈ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ, ਉਮਰ 60 ਸਾਲ

14. ਭਾਈ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੰਮੂ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਬੀਬੀਆਂ ਬੀਬੀ ਲਾਲ ਕੌਰ (ਲਾਲੋ) ਉਮਰ 70 ਸਾਲ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਉਮਰ 60 ਸਾਲ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਗੇਟ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਡੇਰੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ 444(ਲਗਪਗ 1912ਈ.) ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਬਾ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭੇਟਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਦੇਗ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਦੂਦ ਅੰਦਰ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਭੇਟਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿਘ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਦੇਗ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸੇਵਾ ਉਪਰੰਤ ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਵਰਤਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਰਯਾਦਾ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਵਿਘਨ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਡੇਰੇ ਵਿਖੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਰਸੀ 11 ਵੈਸਾਖ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਾਬਾ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਰਸੀ 26 ਮੱਘਰ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਜੇ ਹੋਏ ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਹੁਮ ਹੁਮਾ ਕੇ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਹਰੀ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਅਤੁੱਟ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਸ਼ਨਿੱਚਰਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਬੀਬੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਰਤਨ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੈੜਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।

ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ

1. ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ (ਬਾਬਾ), ਸ੍ਰੀ ਹਰਿ ਭਗਤਿ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਸੰਤ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਪੁਰ ਖੇੜਾ ਸਾਹਿਬ, 2024.

2. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਗਿ.) ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2010.

3. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ‘ਜੂਨ ਦੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ', ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੂਨ, 2013.

4. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ (ਪ੍ਰੋ.), ‘ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਕੀਰਤਨੀਏ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ', ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਕਤੂਬਰ, 1991.

5. ਦਿਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ, ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2010.

6. ਹਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਭੰਵਰ, ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਪੰਨੇ, ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕਮਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1985,