ਰਵਿਦਾਸ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਤਨੇ ਧਰਮ ਹਨ? ਕਿਤਨੇ ਧਰਮ ਜੰਮਦੇ ਹਨ? ਕਿਤਨੀ ਉਮਰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ? ਕਿਤਨੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੰਮਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਤਨੀ ਨਿੱਕੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਜੰਮ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਕਿਤਨੇ ਧਰਮਾਂ ਦਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੰਮੀਆਂ (ਮੁਰਦੇ ਸਰੀਰ) ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ? ਹਰ ਧਰਮ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਕਈ ਪੋਥੀਆਂ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹਰ ਇਕ ਧਰਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਡੀ ਚੋਟੀ ਤਕ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਹਰ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਮਰਿਆਦਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਧਰਮ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਨੇਮ ਭੀ ਰੋਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੱਸੋ ਕਿਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਕੇ ਸਮਝਾ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਟਾਲਣ ਲਈ ਪੋਥੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਮੀਆਂ-ਲੰਮੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੇਟ ਭੀ ਭੁੱਖਾ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਭੀ ਖਾਲੀ ਹੈ ਪਰ ਮੂੰਹ ਹਿਲਾਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਛੱਤੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਖਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਅਧਰਮੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਲੋਕ ਵਿਖਾਵੇ ਲਈ ਮਰਯਾਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਯਾਦਾ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ। ਅਰਦਾਸ ਉਸ ਅੱਗੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਹੋਂਦ ਭੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਨ ਵਿਚ ਅਸ਼ਰਧਾ ਹੈ।

ਧਰਮ ਉਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਟਕ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਟ ਨਕਲੀਏ ਨਕਾਲ ਹਨ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭੀ ਇੱਕ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਇੱਕ ਹੀ ਕਰਮ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਤਨੀ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਭੀੜ ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਰਯਾਦਾਂ ਅਜ਼ਮਾ ਕੇ ਵੇਖ ਲਈਆਂ ਹਨ। ਮਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਰਯਾਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਕ ਦੀਵਾ ਹੈ, ਉਸ 1. ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਵਿਚ ਤੇਲ ਭੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਹੀ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਆਦਮੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਰਦਾਸਾਂ ਭੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿ ਦੀਵਾ ਜਗ ਪਏ। ਅੰਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਦੁਖੀ ਭੀ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਲੰਘ ਗਈ ਪਰ ਦੀਵਾ ਨਾ ਜਗਿਆ। ਕਿਉਂ? ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਇਕ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ? ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲਾ ਆਪ ਜਗੇਗਾ, ਉਹੋ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੀਲ੍ਹੀ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਜਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਗਦੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਛੂਹ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਦੀਵੇ ਜਗਾਈ ਜਾਵੋ। ਇਕ ਦੀਵੇ ਵਿਚ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੀਵਾ ਤਾਂ ਇਕ ਨਹੀਂ ਮਾਣ। ਪਾਰਸ ਦੀ ਤਾਂ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਟੁੱਕੜੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਭਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਤਾਂ ਜਗਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਓਡਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਤਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦੀਵੇ ਜਗਦੇ ਹੋਣ।

ਜਗਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦਾ ਭੀ ਇਕ ਧਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਫਾ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਜਗਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਘਰ ਬੈਠਣਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋਤ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅੱਜ ਤਕ ਮਿਣ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਨਾ ਹੁਣ ਤਕ ਕੋਈ ਜੋਤ ਨੂੰ ਤੋਲ ਸਕਿਆ ਹੈ, ਜੋਤ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋਤ।

ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਗੇ। ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਥਹੁ ਦੱਸੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇ?

ਚੁਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੰਦਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਖੰਡ ਹੈ, ਹੱਟੀਆਂ ਹਨ, ਬਜ਼ਾਰ ਹਨ, ਦਰਬਾਰ ਹਨ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ, ਹਨ, ਕੋਠੜੇ ਕੋਠੀਆਂ ਹਨ।

ਰਵਿਦਾਸ ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਘੁਟ ਕੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਤਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਉਹੋ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਭੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਗਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਅੰਦੇਸ਼ੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਘਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਦਵੰਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹਨ। ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਚਿਖਾ ਜਿਹੜੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਾ ਧਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝਣ ਦਾ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਨਿਰਭਉ ਦੇ ਉਪਾਸ਼ਕ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਨਿਰਭਉ ਦਾ ਹੀ ਭਉ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੋਏ ਹੋਏ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਫੈਸਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਭੁੱਲ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉੱਥੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਵਾਧਾ ਹੀ ਵਾਧਾ ਹੈ, ਜਿੱਤ ਹੀ ਜਿੱਤ ਹੈ। ਤਰਸਵਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕੋਈ ਤਰਸ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੋਵੇ।

ਮੇਰੇ ਭਰਾਓ ! ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਉਹ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਤੇ ਖੈਰਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਨੇਕਾਂ ਚਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜੇ ਟਟਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਕੇ ਮਰਖਪ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਜੁਗਾਂ ਤੋਂ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਇਕ ਹੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੂਜਾ ਜਾਂ ਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਹਨ।

ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਥੇਹਾਂ ਉੱਪਰ ਉੱਸਰਦੇ ਹਨ। ਹਮਲਾਵਰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਹਮਲੇ ਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅਬਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਹਮਲਾਵਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਆਵੇਗਾ। ਏਥੋਂ ਦਾ ਕੋਈ ਭੀ ਵਸਨੀਕ ਏਥੋਂ ਉਜੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਏਥੇ ਵਡਭਾਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਫਤਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪਰ ਇਸ ਵਤਨ ਦੀ, ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੇਗਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ, ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਉਤਨੀ ਉਤਨੀ ਕੋਈ ਸੈਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਤਨੀ ਜਿਤਨੀ ਉਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਏਥੋਂ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਉੱਪਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਮੈਂ ਹੁਣ ਗੱਜ-ਵੱਜ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, “ਮੈਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਂ ਨਾਲ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਇਸ ‘ਵਤਨ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਹਿਰ’ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ।"