ਧਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗਾਇਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਲਗਪਗ ਹਰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਰੱਬ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ, ਸਤੁਤੀ ਜਾਂ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ-ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਭਜਨ, ਕੀਰਤਨ, ਜਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਤੋਤਰ ਆਦਿ।

ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਭੌਤਿਕਵਾਦ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਉਸਤਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਆਤਮਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਂਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਕਸਦ ਰੱਬ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਤਤ ਨੂੰ ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬੇਅੰਤ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਉਸਤਤ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਸਤਤ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਖਿਕ ਤਾਰੀਫ਼ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਬਾਝਹੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਹ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਚੰਗੀ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਰੀਅਤ (ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ) ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ-ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੱਬ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਲਈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੀ ਬੰਦਸ਼ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਾਲਾਹੁਣ-ਜੋਗ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਨਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਅੱਗੇ ਭੇਟਾ ਧਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚੰਦਨ ਆਦਿਕ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਜੋਗੀ ਲੋਕ ਸਮਾਧੀ ਲਾ ਕੇ ਕਰਤਾਰ ਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਅਲਖ, ਅਲਖ' ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਧਰਦੇ ਹਨ ਉ ਸੂਖਮ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰੂਪ ਆਕਾਰ ਉਸੇ ਦੀ ਹੀ ਕਾਇਆ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਰੱਬ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਉਸਤਤ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ- ਪ੍ਰਸੰਸਾ, ਸਿਫ਼ਤਿ, ਵਡਿਆਈ, ਮਹਿਮਾ, ਗੁਣਗਾਨ, ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਆਦਿ। ਉਸਤਤ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਉਸਤਤਿ: ਸਭ ਹਰਿ ਕੀ ਕਰਹੁ ਉਸਤਤਿ ਜਿਨਿ ਗਰੀਬ ਅਨਾਥ ਰਾਖਿ ਲੀਓਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 89)

ਉਸਤਤੀ: ਸਤ ਪੁਰਖ ਕੀ ਤਪਾ ਨਿੰਦਾ ਕਰੈ ਸੰਸਾਰੈ ਕੀ ਉਸਤਤੀ ਵਿਚਿ ਹੋਵੈ ਏਤੁ ਦੋਖੈ ਤਪਾ ਦਯਿ ਮਾਰਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 315)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਉਸਤਤ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ:

ਜਸ ਹਰਿ ਜਸੁ ਕਰਮੁ ਧਰਮੁ ਪਤਿ ਪੂਜਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,1435)

ਕੀਰਤ: ਕੀਰਤਿ ਸੂਰਤਿ ਮੁਕਤਿ ਇਕ ਨਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 221)

ਵਡਿਆਈ: ਸਚਿਆਰਾ ਦੇਇ ਵਡਿਆਈ ਹਰਿ ਧਰਮ ਨਿਆਉ ਕੀਓਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 89)

ਬਡਿਆਈ: ਅਨਿਕ ਰਾਜ ਭੋਗ ਬਡਿਆਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 290)

ਜੈਕਾਰੁ: ਜੈਕਾਰੁ ਕੀਓ ਧਰਮੀਆ ਕਾ ਪਾਪੀ ਕਉ ਡੰਡੁ ਦੀਓਇ॥16॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 89)

ਸਿਫਤਿ: ਜਿਸ ਨੋ ਬਖਸੇ ਸਿਫਤਿ ਸਾਲਾਹ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 5)

ਸੋਭਾ: ਸਾਧ ਕੀ ਸੋਭਾ ਕਾ ਨਾਹੀ ਅੰਤੁ॥ ਸਾਧ ਕੀ ਸੋਭਾ ਸਦਾ ਬੇਅੰਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 272)

ਉਪਮਾ: ਸਾਧ ਕੀ ਉਪਮਾ ਤਿਹੁ ਗੁਣ ਤੇ ਦੂਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 272)

ਸਲਾਹ: ਅਖਰੀ ਨਾਮੁ ਅਖਰੀ ਸਾਲਾਹ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 4) 

ਸਰਾਹੇ; ਖਖਾ ਖਰਾ ਸਰਾਹਉ ਤਾਹੂ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 260)

ਸੋਇ: ਅੰਤਰਿ ਜਿਸ ਕੈ ਸਚੁ ਵਸੈ ਸਚੇ ਸਚੀ ਸੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 27)

ਸੁਹੇਲਾ: ਅਨਹਦੁ ਵਾਜੈ ਸਹਜਿ ਸੁਹੇਲਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 97) 

ਕਲਾਣ: ਸਚਾ ਖਸਮੁ ਕਲਾਣਿ ਕਮਲੁ ਵਿਗਸਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 148)

ਤੁਧੁ ਸਚੇ ਸੁਬਹਾਨੁ ਸਦਾ ਕਲਾਣਿਆ॥  (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 150)

ਗਾਥਾ: ਗਾਥਾ ਗੁੰਫ ਗੋਪਾਲ ਕਥੰ ਮਥੰ ਮਾਨ ਮਰਦਨਹ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1360)

ਪ੍ਰਤਾਪ: ਜਿਹ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਤੇਰਾ ਪਰਤਾਪੁ॥  (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 270)

ਮਹਿਮਾ: ਗੁਰ ਕੀ ਮਹਿਮਾ ਅਗਮ ਹੈ ਕਿਆ ਕਥੇ ਕਥਨਹਾਰੁ॥੩॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 52)

ਵਾਹ ਵਾਹ: ਸਉਦੇ ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਉਚਰਹਿ ਉਠਦੇ ਭੀ ਵਾਹੁ ਕਰੇਨਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 313)

ਰਸਨਾ ਉਚਾਰਣਾ: ਰਸਨਾ ਉਚਰੈ ਗੁਣਵਤੀ ਕੋਇ ਨ ਪੂਜੈ ਦਾਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 49)

ਗੁਣ ਗਾਉਣਾ: ਮਾਨ ਮੋਹ ਦੋਨੋ ਕਉ ਪਰਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ ਕੇ ਗੁਨ ਗਾਵੈ॥

ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਇਹ ਬਿਧਿ ਕੋ ਪ੍ਰਾਨੀ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤਿ ਕਹਾਵੈ॥2॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 831)

ਸਿਪੀਤੀ: ਜਿਨ ਕਉ ਪੋਤੈ ਪੁੰਨੁ ਹੈ ਤਿਨ੍ਹ ਵਾਤਿ ਸਿਪੀਤੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 951)

ਸ਼੍ਰੀਮਹਿਤ ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਉਸਤਤ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਯਾਯਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ:

ਉਸਤਤਿ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸੁਤਿ) ਜੱਸ, ਤਾਰੀਫ਼।

ਉਪਮਾ-ਉਸਤਤਿ, ਸਮਾਨਤਾ, ਤਸ਼ਬੀਹ ਦੇਣੀ

ਸਿਪੀਤੀ-ਅਰਬੀ ਸਿਫ਼ਤ, ਉਸਤਤ, ਕੀਰਤੀ।

ਸਿਫਤਿ (ਅਰਬੀ ਸਿਫ਼ਤ) ਉਸਤਤਿ, ਜਸ।

ਸਿਫਤਿ ਸਨਾਈ- ਅਰਬੀ ਸਿਫ਼ਤ, ਉਸਤਤ

ਸਨਾ-ਕੀਰਤੀ। ਸਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਈ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਛੇਤਰ ਲੱਗਣ ਕਰ ਕੇ ਸਨਾਈ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ ਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਤਤ ਯੋਗ (ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੇ) ਦੀ ਸਿਫਤ।

ਜਸ- ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਯਸ਼ਕ-ਕੀਰਤੀ, ਵਡਿਆਈ, ਨੇਕ ਨਾਮੀ।

ਉਸਤਤ ਮਨੁੱਖੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਵਾਹ ਵਾਹ' ਆਖਣਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਪਾਸੋਂ ਸਿਫ਼ਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੱਚੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਗਲ ਸੰਸਾਰ ਉਸਤਤ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਮਾਘਿ ਮਜਨੁ ਸੰਗਿ ਸਾਧੂਆ ਧੂੜੀ ਕਰਿ ਇਸਨਾਨੁ॥

ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇ ਸੁਣਿ ਸਭਨਾ ਨੋ ਕਰਿ ਦਾਨੁ॥

ਜਨਮ ਕਰਮ ਮਲੁ ਉਤਰੈ ਮਨ ਤੇ ਜਾਇ ਗੁਮਾਨੁ॥

ਕਾਮਿ ਕਰੋਧਿ ਨ ਮੋਹੀਐ ਬਿਨਸੈ ਲੋਭੁ ਸੁਆਨੁ॥

ਸਚੈ ਮਾਰਗਿ ਚਲਦਿਆ ਉਸਤਤਿ ਕਰੇ ਜਹਾਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 135)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਜਪ ਕੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਤਿਨਾਮੁ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਬੜੇ ' ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਰਮਾਨੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪੈ ਕੇ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਗਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ਮੈਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਿਫ਼ਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜੰਮਦੇ ਮਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਗੁਣ ਗਾਵਾ ਗੁਣ ਬੋਲੀ ਬਾਣੀ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਰਿ ਗੁਣ ਆਖਿ ਵਖਾਣੀ॥1॥

ਜਪਿ ਜਪਿ ਨਾਮੁ ਮਨਿ ਭਇਆ ਅਨੰਦਾ॥

ਸਤਿ ਸਤਿ ਸਤਿਗੁਰਿ ਨਾਮੁ ਦਿੜਾਇਆ ਰਸਿ ਗਾਏ ਗੁਣ ਪਰਮਾਨੰਦਾ॥1॥... (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 367)

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਸਤਤ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅਗਾਧ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਅਕਥ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਜਾਂ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸੁਖ ਭਾਵ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿਵਾ ਸਕਦੇ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੇ ਸਦਕਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਭਾਵ ਸੰਸਾਰੀ ਜਸ ਕੀਰਤੀ ਅਰਥਹੀਣ ਹੈ:

ਜੇ ਜੁਗ ਚਾਰੇ ਆਰਜਾ ਹੋਰ ਦਸੂਣੀ ਹੋਇ॥

ਨਵਾ ਖੰਡਾ ਵਿਚਿ ਜਾਣੀਐ ਨਾਲਿ ਚਲੈ ਸਭੁ ਕੋਇ॥

ਚੰਗਾ ਨਾਉ ਰਖਾਇ ਕੈ ਜਸੁ ਕੀਰਤਿ ਜਗਿ ਲੇਇ॥

ਜੇ ਤਿਸੁ ਨਦਰਿ ਨ ਆਵਈ ਤ ਵਾਤ ਨ ਪੁਛੈ ਕੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 2)

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਸਦ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਣ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨਾ, ਜਸ ਗਾਉਣਾ, ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣਾ ਆਦਿ ਇਹੀ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਸਹਾਈ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥ ਸੁਚੱਜੀ ਕਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਚਿਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਭਜਨ ਬੰਦਗੀ ਭਾਵ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਹਰ ਵਕਤ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਣ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇਗਾ ਤਾਂ ਭੈੜੀਆਂ ਬਿਰਤੀਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਕੁਲ ਕਾਇਨਾਤ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰੇ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿੱਤ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਸਕੂਨ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੜਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਜਸੁ ਜਪੈ ਵਡਭਾਗੀ॥

ਨਾਨਕ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਮਿ ਲਿਵ ਲਾਗੀ॥4॥8॥60॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 367)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ; ਹਾਂ ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਜੋ ਚਾਪਲੂਸੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਇਹ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਨਿੰਦਾ ਵੀ ਨਿੰਦਕ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸਤਤ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਰਜਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਉਸਤਤ ਅਸਥਾਈ ਭਾਵ ਥੁੜ-ਚਿਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕੱਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਆਮ ' ਗੱਲ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਨਫ਼ੇ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਿਓਂ ਵਿਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀ ਲਾਭ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਵਾਸਾਂ ਰੂਪੀ ਕੀਮਤੀ ਪੂੰਜੀ ਨੂੰ ਅਜਾਈਂ ਗਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਭਾਵ ਜੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਰਨੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਐਬ ਫਰੋਲਣੇ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਮਾੜੇ ਹਨ। ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਭੀ ਛੱਡ ਦਿਓ ਕਿ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਕੜ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਆਦਰ ਜਾਂ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੋਹੇ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ। ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਗੁਰਮੁਖ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ

ਉਸਤਤਿ ਨਿੰਦਾ ਦੋਊ ਬਿਬਰਜਿਤ ਤਜਹੁ ਮਾਨੁ ਅਭਿਮਾਨਾ॥

ਲੋਹਾ ਕੰਚਨੁ ਸਮ ਕਰਿ ਜਾਨਹਿ ਤੇ ਮੂਰਤਿ ਭਗਵਾਨਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1123)

ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਸਤਤ ਅਕਸਰ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਿਰਗੁਣ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਪ, ਰੰਗ ਆਦਿ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਸਤਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਧਾਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਭੌਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਸਤਤ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਧਾਰ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਸਤਤ ਅਕਸਰ ਲਾਭ, ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਉਨਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਉਸਤਤ ਅਕਸਰ ਤੁਲਨਾ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇਪਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਸਤਤ ਦਾ ਅਰਥ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਉਸਤਤ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਅਹੁਦਿਆਂ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਮੀਡੀਆ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇ ਉਸਤਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਹੋਰ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਉਸਤਤ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਕਾਲ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਭੁੱਲਣਹਾਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਚੇਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਸਤਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਸੱਚ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸਤਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। 1