ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਆਰਟੀਫਿਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (ਏ. ਆਈ.) ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਆਰਟੀਫਿਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਲਿਖਤ, ਅਨੁਵਾਦ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਏ. ਆਈ. ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਏ. ਆਈ. ਹੈਲੂਸੀਨੇਸ਼ਨ' (ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਭਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਅਨੁਭਵ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਣਹੋਂਦ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਧਾਰਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏ. ਆਈ. ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ‘ਹੈਲੂਸੀਨੇਸ਼ਨ’ ਤੱਤ- ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗ਼ਲਤ ਜਾਂ ਕਲਪਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨਾ- ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਬੌਧਿਕ ਚੁਣੌਤੀ-ਖੇਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਏ. ਆਈ. ਹੈਲੂਸੀਨੇਸ਼ਨ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਸਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤ, ਅਧੂਰੀ ਜਾਂ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਏ. ਆਈ. ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਮਸ਼ੀਨੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਅਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸੀਮਿਤਤਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਏ. ਆਈ. ਹੈਲੂਸੀਨੇਸ਼ਨ' ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਜੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਏ. ਆਈ. ਮਾਡਲ ਭਾਸ਼ਾਈ ਡਾਟਾਬੇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਅਗਰ ਏ. ਆਈ. ਪਾਸੋਂ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਕਰਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਡਾਟਾਬੇਸ ਅੰਦਰ ਜੋ ਵੀ ਵੇਰਵਾ ਜਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ: ਅਸਲ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਅਸਲ ਡਾਟਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਧੂਰੇ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਨ-ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਵਾਕ ਮਿਲ ਕੇ ਨਵਾਂ ਵਾਕ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਅਟੱਲਤਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਾਮਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਡਿਜੀਟਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਏ. ਆਈ. ਆਧਾਰਿਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਏ. ਆਈ. ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਅਨੁਮਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਬਸ ਇਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ‘ਹੈਲੂਸੀਨੇਸ਼ਨ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਏ. ਆਈ. ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਪੰਕਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ, ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਏ. ਆਈ. ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵਾਕ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦੇਵੇ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਹੀ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ਲਤ ਅੰਗ ਨੰਬਰ ਦੇਣਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲਾਈਨ ਬਣਾਉਣਾ, ਗ਼ਲਤ ਰਾਗ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ (ਮਹਲਾ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਜੋੜ ਦੇਣਾ, ਇਹ ਸਭ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ‘ਏ. ਆਈ. ਹੈਲੂਸੀਨੇਸ਼ਨ’ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਤਹਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤਬਦੀਲੀ ਅਰਥਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਏ. ਆਈ. ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਲਗਪਗਸਹੀ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਪਾਠ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਏ. ਆਈ. ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਹਵਾਲਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਕ੍ਰਮ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਦਲ ਜਾਵੇ, ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਆ ਜਾਣ, ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਮੂਲ ਪਾਠ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਨਾ ਆਦਿ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਅਗਰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗ਼ਲਤਫਹਿਮੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਬਲਕਿ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਜੀਵੰਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਿਖਤ, ਛਪਾਈ ਅਤੇ ਪਾਠ ਲਈ ਖਾਸ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਗਲਤੀ ਨਾ ਆ ਸਕੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਰ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਹਰ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਏ. ਆਈ. ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ‘ਏ. ਆਈ. ਹੈਲੂਸੀਨੇਸ਼ਨ' ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ‘ਏ. ਆਈ. ਹੈਲੂਸੀਨੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਤਕਨੀਕੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਏ. ਆਈ. ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇ ਏ. ਆਈ. ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਹਵਾਲੇ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਕੀਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਗ਼ਲਤ-ਜਾਣਕਾਰੀ, ਗਲਤ ਹਵਾਲੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਣਗੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਲਤ ਧਾਰਮਿਕ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਜੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ, ਨੌਜੁਆਨ ਵਰਗ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਉੱਚਿਤ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਗ਼ਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਧੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ ਹੀ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਅਣਚਾਹੇ ਵਿਵਾਦ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤਫਹਿਮੀਆਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਏ. ਆਈ. ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਸਾਧਨ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਡਿਜੀਟਲ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਬਣਾਏ ਜਾਣ, ਏ. ਆਈ. ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਨੈਤਿਕ ਸਿਸਟਮ ਜਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕੋਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਏ. ਆਈ. ਅੰਦਰ ਹੈਲੂਸੀਨੇਸ਼ਨ ਵੱਧਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਿਵਾਦਤ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਵਿਚ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਭਰੋਸਾ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਗ਼ਲਤ ਹਵਾਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਗ਼ਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪਸਾਰ ਵੱਧਣ ਨਾਲ ਧਰਮਾਂ ਅੰਦਰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਗਲਤ ਡਿਜੀਟਲ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਏ. ਆਈ. ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅੰਦਰ ਹੈਲੂਸੀਨੇਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸ਼ਾਇਦ ਅਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹੱਲ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਅਗਰ ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਹਵਾਲਾ ਜਾਂ ਇਸ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਜਾਂ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਂਚ ਸਿਰਫ਼ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਏ. ਆਈ. ਨੂੰ ਕੇਵਲ “ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ” ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, “ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਰੋਤ” ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। ਏ. ਆਈ. ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਜਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੁਕਾਂ ਜਾਂ ਹਵਾਲਿਆਂ/ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਪਾਵਨ ਬੀੜਾਂ/ਅਧਿਕਾਰਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸ੍ਰੋਤਾਂ/ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਏ. ਆਈ. ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ‘ਹੈਲੂਸੀਨੇਸ਼ਨ’ ਪੱਖ ਬਾਰੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੁਰਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਸਦ-ਉਪਯੋਗ ਹੋਵੇ ਨਾ ਕਿ ਦੁਰਉਪਯੋਗ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੇਣ ਲਈ ਪਹਿਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖਾਸਕਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਟਾਫ ਲਈ ਏ. ਆਈ. ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨੀਯਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਵਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਛਪਾਈ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਟ੍ਰੇਚਰ/ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦੌਰਾਨ ‘ਏ. ਆਈ. ਹੈਲੂਸੀਨੇਸ਼ਨ' ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋ ਰਾਇ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਏ. ਆਈ. ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਉਪਯੋਗ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ/ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਦਉਪਯੋਗ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਏ. ਆਈ. ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ‘ਹੈਲੂਸੀਨੇਸ਼ਨ’ ਤੱਤ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ/ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਏ. ਆਈ. ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਵਰਤੀਏ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਅਸਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚ “ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ” ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਗਤਿ ਜੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਣ ਜਾਂ ਜਾਣਨ ਲਈ ਏ. ਆਈ. ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮਸ਼ੀਨੀ ਅਨੁਮਾਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਅਸਲ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਏ. ਆਈ. ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਉਪਰਾਲੇ ਵੀ ਕਰਨੇ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕੇ। |
