ਲੇਖ - Raag Todi

ਲਾਹੇਵੰਦ, ਨਿਖਾਰ, ਕਠਿਨ,
deep
1 June, 2026
1
ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ
-
ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੰਸਪਾਲ
ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਗੁ ਹੈ।

ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਗੁ ਹੈ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਰਾਗੁ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗੁ ਵਿਚ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਗ, ਤੋੜੀ ਰਾਗ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਰਾਗ ਹੈ। ਰਾਗ ਤੋੜੀ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਬਹਾਦਰੀ ਤੋੜੀ, ਬਿਲਾਸਖਾਨੀ ਤੋੜੀ, ਭੂਪਾਲੀ ਤੋੜੀ, ਗੂਜਰੀ ਤੋੜੀ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਤੋੜੀ ਆਦਿ। ਪੰਡਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਭਾਤਖੰਡੇ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪੱਧਤੀ ਵਿਚ ਬਣਾਏ 10 ਥਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੋੜੀ ਇੱਕ ਥਾਟ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਗ ਤੋੜੀ ਇਸ ਥਾਟ ਦਾ ਆਸ਼ਰਯ ਰਾਗ ਹੈ। ਰਾਗ ਤੋੜੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਗ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਠਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਬਹੁਤ ਰਸਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਗ ਹੈ। ਗਾਇਕ, ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ-ਵਾਦਕ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸ੍ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਕਣ, ਮੀਂਡ ਅਤੇ ਗਮਕ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ । ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੇ ਹਨ।

ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਰਾਗੁ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗੁ ਵਿਚ ਰੇ (ਰਿਸ਼ਭ), ਗਾ (ਗੰਧਾਰ), ਧਾ (ਧੈਵਤ) ਸੂਰ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਮਾ (ਮਧਿਅਮ) ਸ੍ਵਰ ਤੀਵਰ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਵਿਚ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਵਾਦਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਰੇ, ਗਾ, ਰੇ ਅਤੇ ਸਾ ਸ੍ਵਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਵਰ ਸੰਗਤੀ ਰਾਗੁ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ' ਹੋਰ ਨਿਖਾਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਰਾਗੁ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਰਾਗੁ ਮੁਲਤਾਨੀ ਅਤੇ ਰਾਗੁ ਗੂਜਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਗੁ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ੍ਵਰ ਸੰਗਤੀਆਂ (ਸਵਰ ਚਲਨ) ਜੋ ਇਸ ਰਾਗੁ ਨਾਲ ਰਲਦੇ ਮਿਲਦੇ ਸਮਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਨਿਖਾਰ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਗੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰ ਸੰਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਵਾਦਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਣ।

    ਸਾ ਰੇ ਗਾ, ਰੇ ਗਾ ਰੇ ਸਾ, ਧਾ ਨੀ ਸਾ, ਨੀ ਸਾ ਧਾ, ਮਾ ਧਾ ਨੀ ਧਾ ਪਾ, ਮਾ

ਧਾ ਨੀ ਧਾ, ਮਾ ਧਾ ਨੀ ਸਾ, ਧਾ ਨੀ ਸਾ ਰੇ ਗਾ, ਰੇ ਗਾ ਰੇ ਸਾ, ਰੇ ਗਾ ਮਾ ਗਾ,

ਰੇ ਗਾ ਮਾ ਰੇ ਗਾ, ਰੇ ਗਾ ਮਾ ਧਾ ਪਾ, ਮਾ ਧਾ ਨੀ ਧਾ, ਪਾ, ਮਾ ਧਾ ਨੀ ਧਾ, ਮਾ

ਧਾ ਨੀ ਸਾਂ, ਧਾ ਨੀ ਸਾਂ ਰੇਂ ਗਾਂ, ਰੋਂ ਗਾਂ ਮਾਂ ਗਾਂ, ਰੋਂ ਗਾਂ ਮਾਂ ਥਾਂ ਪਾਂ, ਮਾਂ  ਮਾਂ ਗਾਂ,

ਰੇਂ ਗਾਂ ਰੇਂ ਸਾਂ, ਧਾ ਨੀ ਸਾਂ ਨੀ ਧੁ, ਪਾ, ਮਾ ਧਾ ਨੀ ਧੁ ਪਾ, ਮਾ ਧੁ ਪਾ, ਮਾ ਧੁ

ਮਾ ਗਾ, ਰੇ ਗਾ ਰੇ ਸਾ।

ਰਾਗੁ ਦਾ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰਿਚਯ

ਰਾਗੁ- ਟੋਡੀ
ਥਾਟ- ਤੋੜੀ
ਵਾਦੀ ਸ੍ਵਰ-ਧਾ (ਧੈਵਤ) ਸ੍ਵਰ
ਸੰਵਾਦੀ ਸ੍ਵਰ- ਗਾ (ਗੰਧਾਰ) ਸ੍ਵਰ
ਗਾਇਨ ਸਮਾਂ- ਦਿਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਹਿਰ
ਸਰੇ (ਰਿਸ਼ਭ), ਗਾ (ਗੰਧਾਰ), ਧਾ (ਧੈਵਤ) ਸ੍ਵਰ ਕੋਮਲ, ਮਾ (ਮਧਿਅਮ) ਸ੍ਵਰ ਤੀਵਰ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸ੍ਵਰ ਸ਼ੁੱਧ
ਜਾਤੀ- ਸੰਪੂਰਨ-ਸੰਪੂਰਨ
ਅਰੋਹ- ਸਾ ਰੇ ਗਾ, ਮਾ ਪਾ ਮਾ ਧੁ, ਨੀ ਸਾਂ।
ਅਵਰੋਹ- ਸਾਂ ਨੀ ਧੁ ਪਾ, ਮਾ ਧਾ ਮਾ ਗਾ, ਰੇ ਗਾ, ਰੇ, ਸਾ।
ਪਕੜ- ਧਾ ਨੀ ਸਾ, ਰੇ ਗਾ, ਮਾ ਰੇ ਗਾ, ਰੇ, ਸਾ।

ਮਿਲੈ ਸੂਖੁ ਨਾਮੁ ਹਰਿ ਸੋਭਾ ਚਿੰਤਾ ਲਾਹਿ ਹਮਾਰੀ॥1॥ਰਹਾਉ॥

ਅਵਰ ਨ ਸੂਝੈ ਦੂਜੀ ਠਾਹਰ ਹਾਰਿ ਪਰਿਓ ਤਉ ਦੁਆਰੀ॥

ਲੇਖਾ ਛੋਡਿ ਅਲੇਖੈ ਛੂਟਹ ਹਮ ਨਿਰਗੁਨ ਲੇਹੁ ਉਬਾਰੀ॥1॥

ਸਦ ਬਖਸਿੰਦੁ ਸਦਾ ਮਿਹਰਵਾਨਾ ਸਭਨਾ ਦੇਇ ਅਧਾਰੀ॥

ਨਾਨਕ ਦਾਸ ਸੰਤ ਪਾਛੈ ਪਰਿਓ ਰਾਖਿ ਲੇਹੁ ਇਹ ਬਾਰੀ॥2॥4॥9॥



Articles Author Views

ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ - ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੰਸਪਾਲ
4 September, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਰਾਗੁ ਬੈਰਾੜੀ - ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੰਸਪਾਲ
1 August, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ - ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੰਸਪਾਲ
1 June, 2026
Level: deep Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਜੈਤਸਰੀ ਮਹਲਾ 5 - ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੰਸਪਾਲ
1 May, 2026
Level: deep Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ - ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੰਸਪਾਲ
1 February, 2026
Level: medium Views: 6
ਪੜੋ - read...
ਰਾਗੁ ਵਡਹੰਸੁ - ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੰਸਪਾਲ
1 September, 2025
Level: deep Views: 5
ਪੜੋ - read...