ਗੁਰੂਕਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਦੇਹ ਨਾਲ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਚੱਲਣਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਘਾੜਤ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਦਾ ਸਿੱਖ-ਅਮਲ 1708 ਈ. ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬੱਝਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ੍ਰੋਤ “ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ” ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖੋਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸੁਖਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਪੱਤਾ ਪੱਤਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਸਿਆਸਤਨੁਮਾ ਧਰਮ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਧਰਮਨੁਮਾ ਸਿਆਸਤ ਸਿੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਜਬ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਅੱਡਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਮਰਹੱਟਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਵਿਦਰੋਹ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਜ਼ੁਲਮੀ-ਆਤੰਕਣ ਨਹੀਂ ਫੈਲਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਫੈਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾ ਓਦੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਅੱਜ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਆਪਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਨਾਂ ਮੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਬੇਗਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੱਚ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਕਾਲ ਦੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵਾਰਸਾਂ ਕਰਕੇ ਅਟੰਕ (indifferent) ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ (exploited) ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਆਪ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੇ ਮੌਕਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮਿਲਿਆ ਸੀ/ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਉਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਛਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਏਸੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਸ ਟਿੱਪਣੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ “ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਿਰੇ ਪੂਰੇ ਤੱਥਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਮਨ ’ਤੇ ਪਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ" (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਲਦ ਪਹਿਲੀ, ਪੰਨਾ 5)। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਰਿਆਂ ਹੀ ਮਹਾਂ-ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਸਤਾ ਇਤਿਹਾਸ archival (ਪੁਰਾਲੇਖ) ਹੋਣ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਜ਼ਨੂੰ ਮੰਤਵ-ਸਿਧੀ ਅਤੇ ਇੱਛਤ ਨਤੀਜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਰੰਗ ਮਨਫੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਹ ਅਸਲੀਅਤ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕੀ, ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੇ “ਪੰਥ ਤੇਰੇ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਪੈਣਗੀਆਂ” ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਸਦਾ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਣੀ ਪਈ ਸੀ ਕਿ “ਸਿੱਖ ਈਮਾਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਗੋਬਿੰਦ ਰੂਪ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਮੇਲ ਵਿਚ ਜੋ ਗਿਆਨ ਸੁਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਤੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਈਮਾਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ” (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਲਦ ਪਹਿਲੀ, ਪੰਨਾ 27)। ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਾਂਗੇ ਤਾਂ ਸਮਝ ਸਕਾਂਗੇ ਕਿ ਸਿੱਖ-ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਸਤੇ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪੀ ਮੇਰੀ ਪੁਸਤਕ “ਸਿੱਖ-ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪ੍ਰਸੰਗ” (2022) ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜੇ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਮਿਸਲਦਾਰੀ ਕਾਲ ਦੀ ਪੰਥਕ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ (1723-1803) ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਿਸਲਦਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਿਸਲਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਥਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਸਿੱਖ ਰੰਗ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ- “ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਉਸ ਛਾਂ-ਦਾਰ ਬ੍ਰਿਛ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਹੇਠ ਧੁੱਪ ਦੇ ਸਤਾਏ ਤੇ ਤਿਹਾਏ ਰਾਹੀ-ਮੁਸਾਫਰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹੋਣ, ਆ ਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ” (ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸਿੱਖਣਾ, 113)। ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਮਿਸਲਦਾਰੀਆਂ ਵੇਲੇ ‘ਰਾਖੀ ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਸੀ। ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ- “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਬਾਜਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਡਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦੀ ਅਜੀਬ ਸ਼ਖਸੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਈ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ਮਾਯੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਚਮਕ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ “ਸਵਾ ਲਾਖ ਸੇ ਏਕ ਲੜਾਊਂ”। ਏਸੇ ਜੇਤੂ-ਤਰਕ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸਨ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਏਸੇ ਧਰਾਤਲ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲ ਦੇ ਰੋਲ-ਮਾਡਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਬ ਸਮਿਆਂ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਿੱਖ ਯੋਗਦਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀਚਾਰਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ਆਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰਤਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੀ ਗੁਰੂਕਿਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ-ਸੰਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਅਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਥਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਮਾਪਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ-ਸੰਸਥਾ ਲੋੜੀਂਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਦਾ ਚਾਅ ਆਮ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਿੱਖ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਾਦਾ ਹਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਗਿਆਨੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸਨ। ਦਾਦਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਲੜਦਿਆਂ ਬਜਵਾੜਾ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਵਾਸਤੇ ਬੇਸ਼ਕ ਜੱਦੀ ਪੁਸ਼ਤੀ ਕਿੱਤੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਲਕ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਜੰਗਾਂ ਜੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਧਰਦਿਆਂ ਹੀ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦਿਆਂ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸੂਰਮਗਤੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਗੀਰਾਂ ਦੇ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਨੀਂਹ ਟਿਕ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਕੋਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵੱਲਾ, ਵੇਰਕਾ, ਸੁਲਤਾਵਿੰਡ, ਤੁੰਗ ਅਤੇ ਚੱਬਾ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਮੈਦਾਨ ਫਤਹ ਗੁਰੂ ਨੇ ਬਖਸ਼ਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਢਾਡੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਬਾਨ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ:

ਸੀਤਲ ਜਿੱਤ ਹਾਰ ਵੱਸ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲਾਇਆ। ਮਿਸਲਦਾਰੀਆਂ ਦੇ ਉਸਾਰ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮੀ ਜਗੀਰਦਾਰੀਆਂ ਕਾਇਮ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਅਬਦਾਲੀ ਵਰਗੇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜ ਵੀ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇਕ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਬਦਾਲੀ ਵਿਰੁੱਧ 1748 ਈ. ਵਿਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਓਸੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤਕ ਕੇਸਾਂ ਸੁਆਸਾਂ ਨਾਲ ਨਿਭਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬਾਹਰਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਅਵਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਗੀਰਦਾਰੀਆਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚਲੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਝਗੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਇਕ ਝਗੜੇ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰ ਕੋਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਸੀ। ਤੀਮਾਰਦਾਰੀ ਉਪਰੰਤ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋਣ ’ਤੇ ਪੂਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਜਿਹਾ ਇਕ ਮੌਕਾ ਪਹਿਲਾਂ 1762 ਈ. ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਸਰਦਾਰ ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਕੇ ਲੜਦੇ ਸਨ। ਅਬਦਾਲੀ ਨਾਲ ਉਸ ਯੁੱਧ ਬਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਫੱਟੜ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰ ਵੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ,ਪਰ ਉਹ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਣ ਤੋਂ ਭੱਜਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਾ ਲੱਖੀ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਸਨ।ਏਸੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। “ਜੂਝ ਮਰਉਂ ਤਉ ਸਾਚੁ ਪਤੀਜੈ' ਦੀ ਪੰਥਕ ਭਾਵਨਾ, ਮਿਸਲਦਾਰੀ ਦੇ ਜੇਤੂ ਤਰਕ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ੍ਰੋਤ ਸੀ ਅਤੇ ਏਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖਾਲਸਾ ਅਰਥਾਤ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨੇ ਆਪਸੀ ਝਗੜਿਆਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇਲਾਕਾ ਛੱਡ ਕੇ ਸਤਲੁਜੋਂ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣੀ ਪਈ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਵੱਲੋਂ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਯੁੱਧਵੀਰ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀਵਾਨ ਵਾਂਗ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਘਾੜਤਾਂ ਘੜਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਉਂਤਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਜਬੂਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਵਾਲੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਯਮੁਨਾਨਗਰ ਵਿਚ ਬੇਗ਼ਮ ਸਮਰੂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਭਰਾ ਐਲਾਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ‘ਰਾਖੀ ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਭ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਹਕੂਮਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਹੜੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਬੇਗ਼ਮ ਸਮਰੂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਾਸਤੇ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਾਸਾ ਵੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੀਟਿੰਗ ਵਾਸਤੇ ਜਿਹੜੇ ਪੰਜ ਜਰਨੈਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਦਿੱਲੀ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਤੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸਮਝੌਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਅਰਥਾਤ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡੀ ਜਾਵੇਗੀ ਪਰ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਵੀ ਮੰਨਵਾ ਲਈ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖੁਲ੍ਹ ਹੋਵੇਗੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਹੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਜਾਏ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਤੁਰਨ ਅਤੇ ਤੋਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਪੰਥਕ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮੱਘਦਾ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਰਖਾਣੀ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਰਾਹੀਂ ਪੰਥਕ ਫੈਸਲੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਦੋਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਮਿਸਲਦਾਰੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਪੰਥਕ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਾਕਤ ਪਰਖਣ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਿੰਨੀ ਵਾਰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਢਾਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸਰਦਾਰ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਨੇ ਪੰਥ ਤੋਂ ਪਰਵਾਨ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਰਾਮਗੜੀਆ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਸਿੰਘ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢਣ ਵੇਲੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ ਅਤੇ 1752 ਵਿਚ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਹੀ ਸੀ ਜੋ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਵੱਲੋਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਲਾਈ ਪਾਬੰਦੀ ਵਿੱਰੁਧ ਜਾਨ ਜੋਖਮ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਸਰਦਾਰ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਤਾ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ/ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਤਕਨੀਕੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ/ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿਚ ਸੀ/ਹੈ। ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਰੌਣੀ ਨਾਲੋਂ ਗੜ ਆਮ ਸਿੱਖ ਸਮਝ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ/ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਤਰਖਾਣਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ‘ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਮਿਸਲਦਾਰ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖਾਂਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹਰ ਸਮਕਾਲ ਦੇ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਣਗੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਤਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕਤਾ, ਸਾਰੇ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਕਰਮਭੂਮੀ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਤਾਂ ਸਦਾ ਹਰ ਸਮਕਾਲ ਨੂੰ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।