ਸ੍ਰੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਪੰਨੇ ਫਰੋਲਣੇ ਯੋਗ ਹੋਣਗੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਨਗਰ, ਸਮੇਤ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਿੰਦੂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ, ਕਾਜੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਥਾਂ-ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸਦਾਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ ਤਾਰ-ਤਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਰੱਬ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਵੱਖਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਾਧਨਾ, ਫੋਕਟ ਕਰਮਾਂ, ਪਖੰਡਵਾਦ ਦਾ ਭਰਮ-ਜਾਲ ਫੈਲਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੂੜ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਉਲੂ ਸਿੱਧਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਘੋਰ ਨਿਘਾਰ ਅਤੇ ਅੰਧਿਆਰ ਸੀ। ਸੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਉਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:

ਸਚਿ ਕਾਲੁ ਕੂੜੁ ਵਰਤਿਆ ਕਲਿ ਕਾਲਖ ਬੇਤਾਲ॥

ਬੀਉ ਬੀਜਿ ਪਤਿ ਲੈ ਗਏ ਅਬ ਕਿਉ ਉਗਵੈ ਦਾਲਿ॥

ਜੇ ਇਕੁ ਹੋਇ ਤ ਉਗਵੈ ਰੁਤੀ ਹੂ ਰੁਤਿ ਹੋਇ॥

ਨਾਨਕ ਪਾਹੈ ਬਾਹਰਾ ਕੋਰੈ ਰੰਗੁ ਨ ਸੋਇ॥

ਭੈ ਵਿਚਿ ਖੁੰਬਿ ਚੜਾਈਐ ਸਰਮੁ ਪਾਹੁ ਤਨਿ ਹੋਇ॥

ਨਾਨਕ ਭਗਤੀ ਜੇ ਰਪੈ ਕੂੜੈ ਸੋਇ ਨ ਕੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 468)

ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚੀ ਪਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਉਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰਿ ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭੁ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਜਗ ਮਾਹਿ ਪਠਾਇਆ। (ਵਾਰ 1:23)

ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੱਚ ਦਾ ਸੂਰਜ ਪਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੂੜ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਗਿਆਨ ਅੰਧੇਰਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆਅਗਿਆਨੁ ਅੰਧੇਰਾ ਕਟਿਆ ਗੁਰ ਗਿਆਨੁ ਪ੍ਰਚੰਡੁ ਬਲਾਇਆ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਆਸਾਂਉਮੀਦਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕਿਰਨ ਜਾਗੀ। ਸਮਾਜ ਨੇ ਇਕ ਅੰਗੜਾਈ ਲਈ ਅਤੇ

ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਸਤਿਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਮਿਟੀ ਧੁੰਧੁ ਜਗਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਆ। (ਵਾਰ 1:27)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖੇ ਦਰਮ-ਵਰਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸਿੰਘ ਬੁਕੇ ਮਿਰਗਾਵਲੀ ਭੰਨੀ ਜਾਇ ਨ ਧੀਰਿ ਧਰੋਆ।
ਜਿਥੇ ਬਾਬਾ ਪੈਰੁ ਧਰਿ ਪੂਜਾ ਆਸਣੁ ਥਾਪਣਿ ਸੋਆ।

ਸਿਧਆਸਣਿ ਸਭਿ ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਨਕ ਆਦਿ ਮਤੇ ਜੇ ਕੋਆ।

ਘਰਿ ਘਰਿ ਅੰਦਰਿ ਧਰਮਸਾਲ ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨੁ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ।

ਬਾਬੇ ਤਾਰੇ ਚਾਰਿ ਚਕਿ ਨਉ ਖੰਡਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਚਾ ਢੋਆ।

ਗੁਰਮੁਖਿ ਕਲਿ ਵਿਚਿ ਪਰਗਟੁ ਹੋਆ॥ (ਵਾਰ 1:27)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਭਾਵ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁਲਤਾ, ਪ੍ਰਬੀਨਤਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੰਡ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖੇ, ਫੋਕਟ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸੰਪੂਰਨ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- A complete philosphy of total revolution. ਬਖਸ਼ੀ। ਇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਪਈ, ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵੀ ਹੋਰਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਸੁਰਖਰੂ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਛੂਤ-ਛਾਤ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਠੋਸ ਯਤਨ ਅਰੰਭੇ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ-ਕਾਜੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਥਾਂਜੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਖੰਡਵਾਦ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੰਡ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕਾਦੀ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਮਲੁ ਖਾਇ॥ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਨਾਵੈ ਜੀਆ ਘਾਇ॥

ਜੋਗੀ ਜੁਗਤਿ ਨ ਜਾਣੈ ਅੰਧੁ॥ ਤੀਨੇ ਓਜਾੜੇ ਕਾ ਬੰਧੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 662)

ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਸਾਰ-ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬੱਚੇ- ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ ਤੂ ਮੇਰਾ ਗੁਰ ਹਾਈ॥ ਤਥਾ ਸਭੁ ਜਗੁ ਫਿਰਿ ਮੈ ਦੇਖਿਆ ਹਰਿ ਇਕੋ ਦਾਤਾ॥ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅਕੀਦੇ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਰੱਬ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਵਿਚ ਸਭ ਦੀ ਸਾਂਝ ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ ਤੂੰ ਕਿਸੈ ਨ ਦਿਸਹਿ ਬਾਹਰਾ ਜੀਉ॥ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਬਾਬਾ ਦੇਖੈ ਧਿਆਨੁ ਧਰਿ ਜਲਤੀ ਸਭਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਿਸਿ ਆਈ। (ਵਾਰ 1:24)

ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲੱਭਿਆ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਪਾਸ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰੂ ਹੀ ਬਾਝੁ ਗੁਰੂ ਗੁਬਾਰੁ ਹੈ ਹੈ ਹੈ ਕਰਦੀ ਸੁਣੀ ਲੁਕਾਈ। (ਵਾਰ 1:24)

ਇਹ ਰੋਗ ਲੱਭਣ ਉਪਰੰਤ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਇਲਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ:

ਬਾਬੇ ਭੇਖ ਬਣਾਇਆ ਉਦਾਸੀ ਕੀ ਰੀਤਿ ਚਲਾਈ।

ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੋਧਣਿ ਧਰਤਿ ਲੁਕਾਈ॥ (ਵਾਰ 1:24)

ਜਗਤ-ਗੁਰੂ, ਜਾਹਰ ਪੀਰ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ, ਦੱਖਣ, ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ) ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸਾਧਨ ਬਣਾਇਆ ਕਲਿਜੁਗੁ ਬਾਬੇ ਤਾਰਿਆ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਪੜ੍ਹਿ ਮੰਤ੍ਰ ਸੁਣਾਇਆ ਅਤੇ ਕਥਾ ਕੀਰਤਨੁ ਹਰਿ ਅਤਿ ਘਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਰਬਾਬ (ਸੰਗੀਤ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਇਕ ਰੂਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ- ਇਕੁ ਬਾਬਾ ਅਕਾਲ ਰੂਪੁ ਦੂਜਾ ਰਬਾਬੀ ਮਰਦਾਨਾ ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ— ਬਾਣੀ ਉਚਰਹਿ ਸਾਧ ਜਨ ਅਮਿਉ ਚਲਹਿ ਝਰਣੇ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਪਧਾਰੇ ਕਥਾਕੀਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾਇਆ- ਘਰਿ ਘਰਿ ਅੰਦਰਿ ਧਰਮਸਾਲ ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨੁ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ ਰਾਮ ਨਾਮ - ਸਤਿਨਾਮ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਜਿਥੇ ਬਾਬਾ ਪੈਰੁ ਧਰਿ ਪੂਜਾ ਆਸਣੁ ਥਾਪਣਿ ਸੋਆ ਤਥਾ ਗੁਰ ਕੀ ਮਹਿਮਾ ਕਥਨੁ ਨ ਜਾਇ॥ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਗੁਰੁ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ॥ ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਤ ਜੁੜੀ, ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਹੋਇਆ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਸੰਗਤ ਨੇ ਪਿੰਡ, ਨਗਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ (ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਗਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ- ਕਰਤਾਰ ਪੁਰਿ ਕਰਤਾ ਵਸੈ ਸੰਤਨ ਕੈ ਪਾਸਿ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਦਾਸੀਆਂ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ) ਉਪਰੰਤ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ੧੮ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ। ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕੀਤੀ। ਹਲ਼ ਵਾਹਿਆ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤ- “ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ” ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ- ਫਿਰਿ ਬਾਬਾ ਆਇਆ ਕਰਤਾਰਪੁਰਿ ਭੇਖੁ ਉਦਾਸੀ ਸਗਲ ਉਤਾਰਾ। ਪਹਿਰਿ ਸੰਸਾਰੀ ਕਪੜੇ ਮੰਜੀ ਬੈਠਿ ਕੀਆ ਅਵਤਾਰਾ। ਉਲਟੀ ਗੰਗ ਵਹਾਈਓਨਿ ਗੁਰ ਅੰਗਦੁ ਸਿਰਿ ਉਪਰਿ ਧਾਰਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ-ਆਸੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਥਾਪਿਆ ਲਹਿਣਾ ਜੀਂਵਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਸਿਰਿ ਛਤ੍ਰ ਫਿਰਾਇਆ। (ਵਾਰ 1:45)

ਫਿਰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਅਸਥਾਨ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ‘ਵੇਈਂ’ ਨਦੀ ‘ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ' ਦਾ ਇਲਾਹੀ ਨਾਅਰਾ ਦੇ ਕੇ ਕੌਤਕ ਰਚਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਈ। ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕੌਤਕ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਨਗਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਨਗਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭੈਣ ਜੀ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤੀ ਜੈ ਰਾਮ ਦਾ ਨਗਰ ਸੀ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੀ ਐਸੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਹਰ ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਖਾਲਸਈ ਜੋਸ਼ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਵੀ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾ) ਸਮੇਂ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਰਾਜਗਿਰੀ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ- “ਹੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਇਸ ਧਰਤੀ ਹੇਠੋਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਹਾਂ। ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਿਮਨ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ:

ਧਨੁ ਜੋਬਨੁ ਅਰੁ ਫੁਲੜਾ ਨਾਠੀਅੜੇ ਦਿਨ ਚਾਰਿ॥

ਪਬਣਿ ਕਰੇ ਪਤ ਜਿਉ ਢਲਿ ਢੁਲਿ ਜੁੰਮਣਹਾਰ॥1॥

ਰੰਗੁ ਮਾਣਿ ਲੈ ਪਿਆਰਿਆ ਜਾ ਜੋਬਨੁ ਨਉ ਹੁਲਾ॥

ਦਿਨ ਥੋੜੜੇ ਥਕੇ ਭਇਆ ਪੁਰਾਣਾ ਚੋਲਾ॥1॥ਰਹਾਉ॥

ਸਜਣ ਮੇਰੇ ਰੰਗੁਲੇ ਜਾਇ ਸੁਤੇ ਜੀਰਾਣਿ॥

ਹੰ ਭੀ ਵੰਞਾ ਡੁਮਣੀ ਰੋਵਾ ਝੀਣੀ ਬਾਣਿ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 23)

ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਧਰਤੀ ਪੁੱਟੋ ! ਜਦ ਧਰਤੀ ਪੁੱਟੀ ਤਾਂ ਹੇਠੋਂ ਸੀਤਲ ਜਲ ਨਿਕਲਿਆ। ਲੋਕ ਨਦਰੋ ਨਦਰੀ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਗਏ। ਧੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ ਵੀ ਠੰਡਾ ਜਲ ‘ਸੀਤਲ ਕੁੰਡ’ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ‘ਨਚੰਦਾ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਨਗਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਲੰਦਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਕਥਾ-ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾਇਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ- ਗੁਰੂ ਅੰਗਦੁ ਗੁਰੁ ਅੰਗੁ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਿਰਖੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਫਲ ਫੁਲਿਆ।

ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਜਗਾਈਅਨੁ ਦੀਵੇ ਤੇ ਜਿਉਂ ਦੀਵਾ ਬਲਿਆ। ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਖਡੂਰ ਹੁਣ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਨਗਰ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਇਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ:

- ਦਿਤਾ ਛੋੜਿ ਕਰਤਾਰਪੁਰੁ ਬੈਠਿ ਖਡੂਰੇ ਜੋਤਿ ਜਗਾਈ। (ਵਾਰ 1:46)

- ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰ ਬਲਿਹਾਰੀ ਜਿਨਿ ਏਹੁ ਥਾਨੁ ਸੁਹਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 783)

– ਫੇਰਿ ਵਸਾਇਆ ਫੇਰੁਆਣਿ ਸਤਿਗੁਰਿ ਖਾਡੂਰੁ॥

- ਜਪੁ ਤਪੁ ਸੰਜਮੁ ਨਾਲਿ ਤੁਧੁ ਹੋਰੁ ਮੁਚੁ ਗਰੂਰੁ॥

ਲਬੁ ਵਿਣਾਹੇ ਮਾਣਸਾ ਜਿਉ ਪਾਣੀ ਬੂਰੁ॥

ਵਰ੍ਹਿਐ ਦਰਗਹ ਗੁਰੂ ਕੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨੂਰੁ॥

ਜਿਤੁ ਸੁ ਹਾਥ ਨ ਲਭਈ ਤੂੰ ਓਹੁ ਠਰੂਰੁ॥

ਨਉ ਨਿਧਿ ਨਾਮੁ ਨਿਧਾਨੁ ਹੈ ਤੁਧੁ ਵਿਚਿ ਭਰਪੂਰੁ॥

ਨਿੰਦਾ ਤੇਰੀ ਜੋ ਕਰੇ ਸੋ ਵੰਞੈ ਚੂਰੁ॥

ਨੇੜੈ ਦਿਸੈ ਮਾਤ ਲੋਕ ਤੁਧੁ ਸੁਝੈ ਦੂਰੁ॥

ਫੇਰਿ ਵਸਾਇਆ ਫੇਰੁਆਣਿ ਸਤਿਗੁਰਿ ਖਾਡੂਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 967)

ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ‘ਗੋਬਿੰਦਪੁਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਮ’ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ 84 ਪਉੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਬਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਛੂਤ-ਛਾਤ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਸੌੜੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਇੱਥੇ ਕਥਾਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਧੰਨ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਧੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਧੰਨੁ ਸੁ ਥਾਨੁ ਬਸੰਤ ਧੰਨੁ ਜਹ ਜਪੀਐ ਨਾਮੁ॥

ਕਥਾ ਕੀਰਤਨੁ ਹਰਿ ਅਤਿ ਘਨਾ ਸੁਖ ਸਹਜ ਬਿਸ੍ਰਾਮੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 816)

ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੇਧਤ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ’ ਸਰੋਵਰ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ (ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ) ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ੫੨ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਪਾਰੀ ਵਸਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਲੱਖਣ ਨਗਰ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਦਰੋ ਨਦਰੀ ਨਿਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

- ਜਿਥੈ ਜਾਇ ਬਹੈ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੋ ਥਾਨੁ ਸੁਹਾਵਾ ਰਾਮ ਰਾਜੇ॥ - (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 450)

ਸਾ ਧਰਤੀ ਭਈ ਹਰੀਆਵਲੀ ਜਿਥੈ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਬੈਠਾ ਆਇ॥

ਸੇ ਜੰਤ ਭਏ ਹਰੀਆਵਲੇ ਜਿਨੀ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਦੇਖਿਆ ਜਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 310)

ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲਣ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਹਿੱਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਕਥਾ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾ ਕੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਰਸਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮਲਾਹ ਵੀ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

- ਗੁਰੂ ਜਹਾਜੁ ਖੇਵਟੁ ਗੁਰੂ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਤਰਿਆ ਨ ਕੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1401)

ਗੁਰੁ ਪਉੜੀ ਬੇੜੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਤੁਲਹਾ ਹਰਿ ਨਾਉ॥

ਗੁਰੁ ਸਰੁ ਸਾਗਰੁ ਬੋਹਿਥੋ ਗੁਰੁ ਤੀਰਥੁ ਦਰੀਆਉ॥

ਜੇ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ ਊਜਲੀ ਸਤ ਸਰਿ ਨਾਵਣ ਜਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 17)

ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਨ ਨਗਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੁਨੀਆ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜ ਮੁਖੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਨਗਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਪਮਾ ਇਉਂ ਕੀਤੀ ਹੈ- ਡਿਠੇ ਸਭੇ ਥਾਵ ਨਹੀ ਤੁਧੁ ਜੇਹਿਆ॥ ਬਧੋਹੁ ਪੁਰਖਿ ਬਿਧਾਤੈ ਤਾਂ ਤੂ ਸੋਹਿਆ॥ ਵਸਦੀ ਸਘਨ ਅਪਾਰ ਅਨੂਪ ਰਾਮਦਾਸ ਪੁਰ॥ ਹਰਿਹਾਂ ਨਾਨਕ ਕਸਮਲ ਜਾਹਿ ਨਾਇਐ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰ॥ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ), ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਆਦਿ ਨਗਰ ਵਸਾਏ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਉੱਤੇ ਛੇ ਹਰਟਾ ਖੂਹ ਲਗਵਾਇਆ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਗਰ ਛੇਹਰਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾ) ਸਮੇਂ ਸੰਨ ੧੫੧੪ ਈ. ਵਿਚ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘੱਗਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪਧਾਰੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਰਾਤ ਪੈ ਗਈ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਮ ਸਾਧ ਫਕੀਰ ਸਮਝ ਕੇ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਹੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਤ ਬਚਨ ਜੀ ਕਹਿ ਕੇ ਕੋਹੜੀ ਵਾਲੀ ਕੋਠੜੀ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਹੜ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ ਕੋਹੜੀ ਨੇ ਚੀਕ ਚੀਕ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕੋਹੜੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਆਉ! ਪਰੰਤੂ ਕੋਹੜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਲਿਵਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਫੁਰਮਾਇਆ, ਮਰਦਾਨਿਆ ! ਰਬਾਬ ਵਜਾਉ, ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਆਈ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ:

ਧਨਾਸਰੀ ਮਹਲਾ 1॥

ਜੀਉ ਤਪਤੁ ਹੈ ਬਾਰੋ ਬਾਰ॥ ਤਪਿ ਤਪਿ ਖਪੈ ਬਹੁਤੁ ਬੇਕਾਰ॥

ਜੈ ਤਨਿ ਬਾਣੀ ਵਿਸਰਿ ਜਾਇ॥ ਜਿਉ ਪਕਾ ਰੋਗੀ ਵਿਲਲਾਇ॥1॥

ਬਹੁਤਾ ਬੋਲਣੁ ਝਖਣੁ ਹੋਇ॥ ਵਿਣੁ ਬੋਲੇ ਜਾਣੈ ਸਭੁ ਸੋਇ॥1॥ ਰਹਾਉ॥

ਜਿਨਿ ਕਨ ਕੀਤੇ ਅਖੀ ਨਾਕੁ॥ ਜਿਨਿ ਜਿਹਵਾ ਦਿਤੀ ਬੋਲੇ ਤਾਤੁ॥

ਜਿਨਿ ਮਨੁ ਰਾਖਿਆ ਅਗਨੀ ਪਾਇ॥ ਵਾਜੈ ਪਵਣੁ ਆਖੈ ਸਭ ਜਾਇ॥2॥

ਜੇਤਾ ਮੋਹੁ ਪਰੀਤਿ ਸੁਆਦ॥ ਸਭਾ ਕਾਲਖ ਦਾਗਾ ਦਾਗ॥

ਦਾਗ ਦੋਸ ਮੁਹਿ ਚਲਿਆ ਲਾਇ॥ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਨਾਹੀ ਜਾਇ॥3॥

ਕਰਮਿ ਮਿਲੈ ਆਖਣੁ ਤੇਰਾ ਨਾਉ॥ ਜਿਤੁ ਲਗਿ ਤਰਣਾ ਹੋਰੁ ਨਹੀ ਥਾਉ॥

ਜੇ ਕੋ ਡੂਬੈ ਫਿਰਿ ਹੋਵੈ ਸਾਰ॥ ਨਾਨਕ ਸਾਚਾ ਸਰਬ ਦਾਤਾਰੁ॥4॥3॥5॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 661)

ਕੋਹੜੀ ਦਾ ਰੋਗ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਿਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਗਰੋਂ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਕੋਹੜ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਿਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ‘ਕੋਹੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਘਾਟ’ (ਕੋੜਿਆਲਾ ਘਾਟ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਨਗਰ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ (ਕੋੜਿਆਲਾ ਘਾਟ) ‘ਕੋਹੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਘਾਟ’ ਸਾਹਿਬ ਲਖੀਮਪੁਰ ਖੀਰੀ (ਯੂ.ਪੀ.) ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਵੇਂ ਨਗਰ ਵਸਾਏ। ਖੂਹ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ ਲਗਵਾਏ।

ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਕਹਿਲੂਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ੧ ਮਈ, 1626 ਈ. ਨੂੰ ਮੋਹੜੀ ਗਡਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਅਤੇ ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾ ਕੇ ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮੰਗਲ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਅਨੰਦ ਹੀ ਅਨੰਦ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਅਨਦੁ ਭਇਆ ਵਡਭਾਗੀਹੋ ਗ੍ਰਿਹਿ ਪ੍ਰਗਟੇ ਪ੍ਰਭ ਆਇ ਜੀਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 927)

ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੱਚ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਹੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਹੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਮਗਰੋਂ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਉਪਰੰਤ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਤਾਲਪੁਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਆਪਣੇ ਸਕੇ-ਸਨਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਅਸਥੀਆਂ ਇੱਥੇ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਤਾਲਪੁਰੀ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅਸਥੀਆਂ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸੰਗਤ ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਸਰਵਣ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸਫਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾ) ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਾਂਈਂ ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਬੰਦ-ਖਲਾਸੀ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਇੱਥੇ ਪਧਾਰੇ। ਸਾਂਈਂ ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੰਦ-ਖਲਾਸੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾ) ਸਮੇਂ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਨ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਨਗਾਹੇ ਵਾਲੇ ਪੀਰ, ਲਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੀਰ, ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ (Guga Peer) ਆਦਿ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਥਾਨ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਪੂਜਾਰੀਵਾਦ ਦੇ ਗੁਮਰਾਹ ਕੀਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੀਰਾਂ, ਫਕੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਪੁਜਾਰੀ ਬਣ ਗਏ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਭਰਮਜਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਹਿੱਤ ਪੁਜਾਰੀਆਂ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚ, ਅਸਲ ਅੱਲ੍ਹਾ, ਖੁਦਾ ਬਾਰੇ ' ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਭਰਮ ਤੋੜਿਆ। ਉਸ ਫੇਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਡੇਰਾ ਗਾਜੀਖਾਨ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਵੱਡਾ ਨਗਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇਸ਼-ਦੇਸ਼ਾਂਤਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੬੬੫ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਵੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਰਿਆਈ ਵੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਭਾਗ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰੋਪੜ-ਨੰਗਲ ਸੜਕ ’ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਮਣੀਕ ਤਲਹਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਛੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਸਥਾਈ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਨਿਵਾਸ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮੰਗਲ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ:

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਤਾਲਪੁਰੀ ਸਾਹਿਬ: ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਆਪਣੇ ਵਿਛੜੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅਸਥੀਆਂ ਜਲਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਸਾਹਿਬ: ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਰਨ ਕੰਵਲ ਸਾਹਿਬ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਿਬਾਨਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਇੱਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੋਂ ਸੰਗਤ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜਸ ਗਾਇਣ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਸੀ।

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ: ਇੱਥੇ ਨੌ-ਲੱਖਾ ਬਾਗ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਇਕ ਤੋਲੇ ਦਾ ਲੌਂਗ ਅਤੇ ਇਕ ਤੋਲੇ ਦੀ ਹਰੜ ਆਦਿ ਬੂਟੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਦੀਰਘ ਰੋਗ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੱਕੇ ਕੱਟੜ-ਪੰਥੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਸਖਤ ਵਿਰੋਧੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਇਕ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਤਾਲਪੁਰੀ (ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

ਮੈਂ (ਲੇਖਕ ਨੇ) ਆਪਣੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਸਮੇਂ 1 ਮਈ, 2017 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਸ ਪੂਰੀ ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ' ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਸੀ। ਸੰਗਤ ਦਾ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਭਾਰੀ-ਜੋੜ ਮੇਲ ਰਿਹਾ। ਸੰਤ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੀਚੇਵਾਲ (ਹੁਣ ਐਮ.ਪੀ.) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੰਤ-ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ

ਇਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਭਾਗ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਲੋਂ 1 ਮਈ ਤੋਂ 4 ਮਈ, 2026 ਈ. ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ 400 ਸਾਲਾ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਸ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤਥਾ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਰਾਂ ਦਾ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਸ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਖਾਲਸਈ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਗਰ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 1 ਮਈ, 2026ਈ. ਤੀਕ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ 400ਸਾਲਾ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਸ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਖਾਲਸਈ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਹੀ ਚੱਲੇਗੀ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਨਗਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਪਵਿੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਆਓ! ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਨਗਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖੀਏ, ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਯੋਗ ਵਾਰਸ ਬਣੀਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ (ਜੜ੍ਹ) ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਬੰਦਾ ਨਾ ਘਰ ਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਘਾਟ ਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰ ਲਈਏ।