6 ਅਕਤੂਬਰ 1661 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ,ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ।

ਅੱਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ, ਆਪ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਤਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 19 ਮਾਘ, ਸੰਮਤ 1686 ਬੀ; ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਮੁੱਢਲੀ ਤਾਲੀਮ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦਿਆਂ, ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਚੋਲੇ ਦਾ ਦਾਮਨ ਛੂਹ ਜਾਣ ਕਾਰਣ ਇਕ ਫੁੱਲ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੱਤੀ ਪੱਤੀ ਹੋ ਕੇ ਬਿਖਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਫੁੱਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨ' ਤੇ ਖਿਲਰੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਕੋਮਲ ਮਨ ਨੇ ਕੁਝ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪੱਲਾ ਲਗ ਜਾਣ ਕਾਰਣ ਇਕ ਫੁੱਲ ਪੱਤੀ ਪੱਤੀ ਹੋ ਕੇ ਬਿਖਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੇਟਾ ਬੰਧਨ ਤਾਂ ਸੰਕੋਚ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਬਦਾ ਹੈ।

ਦੇਖਣ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਘਟਨਾ ਛੋਟੀ ਭਾਸਦੀ ਹੈ ਪਰ ਗਹਿਰਾਈ ਇਤਨੀ ਹੈ, ਕੇ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਮਲ ਬਚਨਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਇਤਨਾ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਪ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲਿਆ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਬਗੀਚੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਚਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਈਆਂ ਦੇ ਕੋਮਲ ਮਨ,ਉਸ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਰਬੀ ਨਿਯਮ ਦੇ ਸਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਢਲ ਗਿਆ।

ਐਸੀ ਨਿਯਮਬਧ ਗੰਭੀਰ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਹਿਬ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਜ਼ੁਮੇਵਾਰੀ ਸੋਂਪਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਆਗਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਫੌਜ ਵੀ ਰੱਖਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਕਾਮ ਉਪਰ ਕੀਤੇ ਵੀ ਜੰਗ ਲਈ ਪਹਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ।

ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਦਾ ਗੁਰੂ-ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਚਲਣਾ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਉਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਾਵ 1642 ਈ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾੲੇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ-ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਇਕ ਅਕਾਲਪੁਰਖ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਵਕਤ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਭਾਓ ਭੈ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਤਿ-ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਮੂਰਤ ਸਨ।

1644 ਈ: ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਣ ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਇੰਜ 8 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ ਆਪ ਗੁਰਗੱਦੀ' ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਸ਼ੋਭਤ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ 14 ਵਰ੍ਹਿਆ ਦੀ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ 2200 ਜੰਗੀ ਸੂਰਮੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਜੁਝਾਰੂ ਸਵਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਾਕ ‘ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥’ ਦੇ ਮੁਬਾਰਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਰੂਪੀ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗਰੁੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸਵੱਛਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖਾਂ-ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਬਾਗ ਵੀ ਲਗਵਾਇਆ ਸੀ।

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇੰਜ ਆਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਕਤ ਦੇ ਹਾਕਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।ਅਸਲ ਵਿਚ ਦਾਰਾ ਦੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਕੁਟਿਲ ਚਾਲ ਦੇ ਤਹਿਤ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਹਰਕਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਮੁੱਛ ਦਾ ਵਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ । ਇਸ ਜ਼ਹਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਰੋਗ ਦੀ ਦਵਾ ਸਿਰਫ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਵਾਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸੀ।ਸ਼ਾਹੀ ਵੈਦਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦਵਾ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਗਲ ਦੇ ਲਈ ਖਦਸ਼ਾ ਜਤਾਇਆ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ' ਤੇ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਏ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦਵਾ ਦੇ ਦੇਣ ਗੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵੀ ਵੈਰ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਦਵਾਈ ਸਦਕਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1707 ਬਿ: ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵਕਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਬਰ ਦੇ ਵਕਤ ਤੋਂ ਹੀ ਟਕਰਾਉ ਅਤੇ ਤਲਖ਼ੀ ਵਾਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦੇ ਬਾਪ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜਿਥੇ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਪੰਚਮ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਥੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।ਪਰ ਇਹ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਿਰਦ ਹੈ ਕੇ '' ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ ਇਹੁ ਬਿਰਦੁ ਸੁਆਮੀ ਸੰਦਾ''॥ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਿਰਦ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸੱਦ ਬਲਿਹਾਰੀ ਅਤੇ ਸੱਦ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਲੋੜਵੰਦਾ ਅਤੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਆਤਮਕ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਲੰਗਰ ਸਨ ਉਥੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸਿਹਤਯਾਬ, ਰਿਸ਼ਟਪੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ।

ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਤੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਭਾਵ ਦੇ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਦਨੀਤੀਆਂ ਕਾਰਣ ਹਾਲਾਤ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਕੂਮਤ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਪਾਲਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਅੱਸਬੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ' ਮੁਆਸਰੇ ਆਲਮਗੀਰੀ ' ਦੇ ਵਿੱਚ, ਖਾਫ਼ੀ ਖਾਨ ਦੇ ਕਹੇ ਮੁਤਾਬਕ ਤਖ਼ਤ' ਤੇ ਬੈਠਦਿਆਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ 9 ਮਾਰਚ 1669 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕੇ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਦਾਰੋ ਉਲ ਹਰਮ ਤੋਂ ਦਾਰੋ ਉਲ ਇਸਲਾਮ ਬਣਾ ਦੇਵੇ ਗਾ।

ਔਰੰਗਜੇਬ ਦੇ ਤਅੱਸਬੀ ਮਨ ਵਿਚ ਇਸ ਗਲ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਨਫ਼ਰਤ ਖਟਕਦੀ ਸੀ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦਵਾ ਕਾਰਣ ਦਾਰਾ ਰੋਗ ਮੁੱਕਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਖਟਕਦੀ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇੰਜ ਕਰਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਉਪਰੋਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਗਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਵਲੋਂ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਮਦਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਵਲੋ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਮਦਦ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਰੰਗਤ ਦੇਣ ਦੀ ਤਾਕ ਵਿੱਚ ਸੀ।

30 ਅਗਸਤ 1659 ਈ: ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆ ਕੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰ' ਤੇ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਸੋਚ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅਗਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਵਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਹਿੰਦੂ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਏਹੀ ਪਾਲਿਸੀ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਤਿਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੀ ਸੀ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਖਿਆਲ ਨੂੰ ਬੂਰ ਲਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਸੱਦਾ ਭੇਜਿਆ, ਬਹਾਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਦੀ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਸਬੰਧੀ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਰਾਇ ਨੂੰ ਭੇਜਦੇ ਵਕਤ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸੀਹਤ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਪੁੱਛੇ, ਸੱਚ ਕਹਿਣਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਕਰਾਮਾਤ ਕਦੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਣੀ ।

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:

ਸੁਣੋ ਪੁੱਤਰ ਮੈ ਬਚਨ ਜੋ ਕਹੂ,ਤੁਮਰੇ ਸੰਗ ਸਦਾ ਮੈ ਰਹੁ।

ਦਿੱਲੀ ਪਤ ਜਾਏ ਤੁਮ ਮਿਲ੍ਹੋ,ਕਿਛ ਸ਼ੰਕ ਭੈ ਨਾਹੀ ਗਿਲੋ।

ਜੋ ਪੁੱਛੇ ਸੋ ਸਤ ਕਹਿ ਦੀਜੈ,ਕਿਛੁ ਕਰਾਮਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕੀਏਜੈ।

ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਾਮਾਤ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਰਾਮਰਾਇ ਜੀ ਗੁਰੂ ਹੁਕਮਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਤਾਂ ਗਏ, ਪਰ ਸ਼ਾਹੀ ਸਨਮਾਨ ਅੱਗੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਨਸੀਹਤਾਂ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਸਹੀ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ‘ਮਿਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਮਿਟੀ ਬੇਈਮਾਨ ਕੀ’ ਪੜ੍ਹ ਸੁਣਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਰਾਮਰਾਇ ਜੀ ਨੇ 52 ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਕਰ ਕੇ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤੀਆਂ । ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਬੜਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਪਰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ ਬਦਲਣ, ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਅਤੇ ਮੁਗਲੀਆ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਰਾਇ ਨੂੰ ਮਲੇਛ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕੰਮਲ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਮਲੇਛ ਨੂੰ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਦਿਆ ਗੇ।

ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਡਟੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਤੇ ਪੂਰਣ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਤਾਂਜੋ ਹਾਲਾਤ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਣ ਧਰਮ ਉਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ ਰਹਿਣਾ, ਡੋਲਣਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਵੇਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁਛਿਆ ਕੇ ਆਪ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਬਾਰ ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਕਿਉਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹੋ ? ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਥਿੰਧੀ ਠੀਕਰੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਘਿਉ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਿੰਧਿਆਈ ਹੁਣ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਨ ਨਾਲ ਚਮਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੂੰਘਾਂ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਨੇ ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਇਕ ਤਰੋਤਾਜ਼ਗੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਦੇ ਪਠਨ ਕਾਰਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੀਨ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਰਹੇਗਾ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਿਆਲਾਂ ਦੇ ਸਦਕੇ ਸਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਰਹੋ ਗੇ।

ਆਪ ਸਿੱਖੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਨਵੀ ਉਮੰਗ,ਨਵਾ ਹੌਸਲਾ,ਨਵਾ ਤਰਾਨਾ ਅਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਬੀਨ ਜਾਗਰਤੀ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਕੇ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1661 ਈ: ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ।