ਵਾਰਾਂ, ਕਿੱਸੇ, ਪ੍ਰਸੰਗ, ਸਾਕੇ ਅਤੇ ਬਿਲਾਸ ਆਦਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਕਾਰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਰੂਪਕਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਇਹੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਕਾਰ ਹੀ ਮਕਬੂਲ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਕਵਿਤਵ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਚ ਸਿੱਧ-ਹਸਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਾਰਾਂ, ਕਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਕਾਵਿਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ, ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤਕ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਰਿਹਾ। ਗਿ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ, ਭਾਈ ਮੂਲ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਅਰਜੀਨਵੀਸ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਘੁਕੇਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਆਦਿ ਅਜਿਹੇ ਕਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪੋ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ-ਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਧਰਮਵੀਰ’ ਖਾਸ ਉੱਲੇਖਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1912 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਜਦ ਦਸੰਬਰ 1975ਵਿਚ ਸ. ਸ. ਅਮੋਲ ਦੁਆਰਾ ‘ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਰਚਨਾਵਲੀ” ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਛਪੀ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ‘ਧਰਮਵੀਰ’ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ, ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਹਨ। ਇਹ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਦੀ ਸੱਚ ਪਰ ਕੁਰਬਾਨੀ।

2. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਦੀਨ ਰੱਖਿਆ ਹਿਤ ਬਲੀਦਾਨ (ਸ਼ਹੀਦੀ)।

3. ਭਾਈ ਮਤੀ ਰਾਮ (ਦਾਸ) ਜੀ ਦਾ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਜਾਣਾ।

4. ਭਾਈ ਦਇਆਲਾ ਜੀ ਦਾ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿਚ ਬਲੀਦਾਨ (ਸ਼ਹੀਦੀ)।

5. ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ।

6. ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ।

7. ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਜੰਗ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ।

8. ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਧਰਮ ਪੁਰ ਕੁਰਬਾਨੀ।

9. ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ।

10. ਭਾਈ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬੀਰਤਾ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ।

11. ਭਾਈ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਾਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹਾਦਤ।

12. ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਈਂਏਂ ਦੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦੀ ਵਾਰ।

13. ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਦੇ ਸਿਦਕ।

14. ਇਕ ਸਿੱਖ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ।

15. ਹਕੀਕਤ ਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੇ ਧਰਮ ਪਿਆਰ।

16. ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ।

17. ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ।

18. ਅਸੀਸ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਦੇਸਾ।

ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਚਮੁੱਚ ‘ਧਰਮਵੀਰ’ ਸਨ। ਬੀਰ ਨਾਇਕ ਤਾਂ ਸਨ ਹੀ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮੀ ਵੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਵੀ ਧਰਮ ਖਾਤਰ ਹੀ ਸਨ। ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਪੰਨੂਆਂ ਦਾ ਲਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਰਾਇ ਚੌਧਰੀ ਧਨਾਢ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੌਕ ਲਈ ਘੋੜੀਆਂ ਪਾਲ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੇ ਦਰਬਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ ਉਹ ਘੋੜੀਆਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਜਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਦਿਲੋਂ ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਕੌੜ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹ ਅਵਾਰਾ ਘੋੜੀਆਂ ਘੇਰ ਕੇ ਘਰ ਲੈ ਆਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੱਟੀ ਹੋਈ ਰਕਮ ਉਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਹਿਬ ਰਾਇ ਨੇ ਪੱਟੀ ਹਾਕਮ ਕੋਲ ਜਾ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਪੱਟੀ ਦਾ ਹਾਕਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜਾਫਰ ਬੇਗ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਹ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾੜੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਧਰ ਦੋ ਸੌ ਦਾ ਲਸ਼ਕਰ ਸੀ। ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜਾਫਰ ਬੇਗ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਿਆ:

ਮਿਰਜ਼ਾ ਪੱਟੀ ਵਿਚ ਸੀ ਸਰਦਾਰ ਉਚੇਰਾ,

ਮਰਨਾ ਠਾਣੇਦਾਰ ਦਾ ਸੁਣ ਸੜੇ ਵਧੇਰਾ।

ਗੁੱਸਾ ਖਾ ਕੇ ਉੱਠਿਆ ਬਹੁ ਕਰਕੇ ਜੇਰਾ,

ਦੋ ਸੌ ਨਾਲ ਜੁਆਨ ਲੈ ਜਾ ਪਾਯਾ ਘੇਰਾ।

ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਨ ਸੂਰਮੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਵਾੜੀ,

ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਭ ਪੜਤਲ ਪਾੜੀ।

ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਭੀ ਖਾਲਸੇ ਗਪ ਹੱਛੀ ਝਾੜੀ।

ਫੱਟੜ ਹੋਯਾ ਨੱਸ ਕੇ ਜਾ ਲੁਕਿਆ ਮਾੜੀ।

ਹਵਾਸ਼ ਹੋਏ ਮਿਰਜ਼ੇ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਇਸ ਵਾਰਦਾਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕੀਤੀ।ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਨੇ ਮੋਮਨ ਖਾਂ ਅਤੇ ਤੱਕੀ ਖਾਂ (ਤੁਕੀ ਬੇਗ) ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਬਾਈ ਸੌ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਵੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਗਏ ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇਧਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕੀ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕੀ ਸਿੰਘ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਲੜਦਿਆਂ ਲੜਦਿਆਂ ਸਭ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ। ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੱਕੀ ਖਾਨ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਦਸਤਾ ਲੈ ਕੇ ਤਕੀ ਖਾਨ ਹੁਣ ਕਰੀ ਚੜਾਈ,

ਮੱਥੇ ਲੱਗਾ ਜਾਂਦਿਆਂ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਭਾਈ।

ਮੂੰਹ ਤੇ ਨੇਜ਼ਾ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ ਸੁਰਤ ਭੁਲਾਈ,

ਮੁੜਿਆ ਪਾਨ ਚਬਾਂਵਦਾ ਸੁਣ ਦਸਤੇ ਪਾਈ।...

ਇਕ ਇਕ ਸੌ ਸੌ ਮਾਰ ਕੇ ਪਾ ਗਏ ਸ਼ਹੀਦੀ।

ਪੈਰ ਨਾ ਪਿੱਛੇ ਸੁਟਿਆ ਹੋ ਕਾਇਰ ਗੀਦੀ।

ਜਿੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਗਏ ਸਚ ਪੀਰ ਮੁਰੀਦੀ।

ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ ਗੁਰਧਾਮ ਵਿਚ ਪਾ ਹੁਕਮ ਤਕੀਦੀ।

‘ਧਰਮਵੀਰ’ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਸਾਧਾਰਨ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆਂ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਉਡਾਰੀਆਂ ਹੀ ਲੱਗਣ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੇ ਹਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਸਬੰਧੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਵੀਨ ਖੋਜ ਆਉਣ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾ ਵੀ ਬਣੇ ਪਰ 1912ਈ. ਤਕ ਦੀ ਖੋਜ ਇਸ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਲਿਖਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ‘ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਰਚਨਾਵਲੀ' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸ਼ਸ਼ ਅਮੋਲ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਹੈ ਕਿ, “ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਹੈ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਧੇਰੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਵਧੇਰੇ ਔਖੀ/ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾ ਤਾਂ ਕਾਰੀਗਰ ਦੇ ਰੇਗਮਾਰ ਤੇ ਵਾਰਨਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੱਕੜ ਦੀ ਪੱਧਰ ਵਧੇਰੇ ਕੋਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੇ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਲੈਅ ਅਤੇ ਤਾਲ ਸੋਹਣਾ ਨਿਭਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਵਰਤਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।” (ਪੰਨਾ 69)

ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਜੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਗਲੇਰੀ ਚਰਚਾ ਹੋ ਸਕੇ।

ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਾਈਂਏਂ ਦੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦੀ ਵਾਰ ਖਾਲਸੇ ਜੀ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਲੰਗਰ ਜੋ ਆਵੇ ਸੋ ਪਾਵੇ

ਮਾਝੇ ਨਗਰ ਡੱਲ ਵਾਂ ਇਕ ਉੱਘਾ ਭਾਰਾ,

ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸੀ... ਇਕ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰਾ।

ਪੈਲੀ ਬੰਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਵਲਿਆ ਵਾੜਾ,

ਆਏ ਗਏ ਭਰਾਉ ਨੂੰ ਦੇ ਛਡ ਉਤਾਰਾ।

ਵਾੜੇ ਵਿਚ ਅੰਗੀਠੜਾ ਇਕ ਮਘਦਾ ਭਾਰਾ,

ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਅੰਨ ਦਾ ਅਣਟੁੱਟ ਭੰਡਾਰਾ।

ਭਜਦੇ ਨਸਦੇ ਖਾਲਸੇ ਆ ਲੈਣ ਸਹਾਰਾ,

ਛਕ ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਅੱਗ ਸੇਕ ਫਿਰ ਕਰਨ ਤਯਾਰਾ।

ਵਾੜਾ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸੀ ਠਾਹਰ ਭਾਰੀ,

ਰਹਿਣ ਬਹਿਣ ਦੀ ਠਾਉਂ ਸੀ ਇਕ ਬਣੀ ਨਯਾਰੀ।

ਹੱਲੇ ਗੁੱਲੇ ਮਾਰ ਕੇ ਇਸ ਠਾਹਰ ਮਝਾਰੀ,

ਆ ਕੇ ਲੈਂਦੇ ਆਸਰਾ ਬਹੁ ਹੁੰਦੀ ਦਾਰੀ।

ਛੱਡ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਹੁ ਵਾਸ ਰਖਾਂਦੇ,

ਦੋ ਦੋ ਸੌ ਤਕ ਸੂਰਮੇ ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਖਾਂਦੇ।

ਹਥ ਪਦਾਰਥ ਆਇ ਜੋ ਕੁਝ ਏਥੇ ਪਾਂਦੇ, '

ਆਪੇ ਲੰਗਰ ਲਾਉਂਦੇ ਆਪੇ ਛੱਕ ਜਾਂਦੇ।

ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੀ ਬੜੀ ਰਸਾਈ,

ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਸੀ ਇਨ ਸੱਚੀ ਲਾਈ।

ਜੋ ਆਯਾ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇਸ ਟਹਿਲ ਕਮਾਈ,

ਉੱਘੀ ਮਾਝੇ ਵਿਚ ਸੀ ਇਹ ਥਾਉਂ ਬਣਾਈ।

ਕੱਠੇ ਜੋਧੇ ਪੰਥ ਦੇ ਹੋ ਜੁੜਦੇ ਭਾਈ,

ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਜੱਵੇਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਵਡਿਆਈ।

ਪਏ ਕੋਈ ਟਾਕਰਾ ਤਦ ਹੋਇ ਸਹਾਈ,

ਰਲ ਕੇ ਦੁੱਖ ਵੰਡਾਂਵਦੇ ਸਹਿ ਕੇ ਉਖਿਆਈ।

ਸਾਹਿਬ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕੁਬੋਲ

ਸਾਹਿਬ ਰਾਏ ਇਕ ਚੌਧਰੀ, ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਰਹਿੰਦਾ,

ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਅਦੌਤ ਰਖ ਦਿਨ ਰਾਤੀ ਖਹਿੰਦਾ।

ਕਣਕੀਂ ਟੈਰਾਂ* ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਨਾਸ ਕਰੇਂਦਾ,

ਵਰਜੇ ਅੱਗੋਂ ਜੇ ਕੋਈ ਤਾਂ ਵੱਢਣ ਪੈਂਦਾ।

ਸੜ ਕੇ ਇਕ ਦਿਨ ਆਖਿਆ ਦੋ ਜੱਟਾਂ ਜਾ ਕੇ,

ਉੱਜੜ ਗਈਆਂ ਪੈਲੀਆਂ ਪਾ ਝਾਤੀ ਆ ਕੇ।

ਕਹਿੰਦਾ ਸਿੱਖੋ ਤੁਸਾਂ ਦੇ ਹੁਣ ਕੇਸ ਵਢਾ ਕੇ,

ਬੰਨਾਂਗਾ ਏਹ ਘੋੜੀਆਂ, ਰੱਸੇ ਵਟਵਾ ਕੇ।

ਖਾ ਕੇ ਖੁਣਸ ਜਟੇਟਿਆਂ ਟੈਰਾਂ ਕਢਵਾਈਆਂ,

ਨਗਦੇ ਕਰਕੇ ਮਾਲ ਦੇ ਰਕਮਾਂ ਮੰਗਵਾਈਆਂ।

ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਾ ਲੰਗਰ ਪਾਈਆਂ,

ਭਾਲ ਕਰਾਈ ਚੌਧਰੀ ਪਰ ਹਥ ਨਾ ਆਈਆਂ।

ਪੱਟੀ ਠਾਣੇਦਾਰ ਕੋਲ ਫਰਯਾਦੀ ਆਯਾ,

ਸਿਖਾਂ ਮੇਰਾ ਜੱ ਹੈ ਸਭ ਮੱਠਾ ਪਾਯਾ।

ਠਾਣੇਦਾਰ ਚੜ੍ਹਾਇ ਕੇ ਹੁਣ ਨਾਲ ਲਿਆਯਾ,

ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆ ਕੇ ਧਮਕਾਯਾ।

ਅੱਗੋਂ ਭਾਈ ਬੋਲਿਆ ਸੁਣ ਮੇਰੇ ਭਾਈ,

ਏਥੇ ਤੇਰਾ ਚੋਰ ਤਾਂ ਨਹਿੰ ਬੈਠਾ ਕਾਈ।

ਅਗੋਂ ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਜਾ ਗੱਲ ਵਧਾਈ,

ਹੁੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਹੋ ਪਈ ਲੜਾਈ।

ਤੇਗ਼ਾਂ ਧੂਹ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿਖਾਯਾ,

ਠਾਣੇਦਾਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਸਨ ਥੈਹ ਮਰਵਾਯਾ।

ਸਾਹਿਬ ਰਾਏ ਵੀ ਖਾਰ ਖਾ ਮੁੜ ਘਰ ਨੂੰ ਆਇਆ,

ਮਿਰਜ਼ੇ ਜਾਫਰ ਬੇਗੀ ਨੂੰ ਜਾ ਲੰਬੂ ਲਾਯਾ।

ਸਾਹਿਬ ਰਾਇ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾ ਲਿਆਂਦਾ

ਮਿਰਜ਼ਾ ਪੱਟੀ ਵਿਚ ਸੀ ਸਰਦਾਰ ਉਚੇਰਾ,

ਮਰਨਾ ਠਾਣੇਦਾਰ ਦਾ ਸੁਣ ਸੜੇ ਵਧੇਰਾ।

ਗੁੱਸਾ ਖਾ ਕੇ ਉੱਠਿਆ ਬਹੁ ਕਰਕੇ ਜੇਰਾ,

ਦੋ ਸੌ ਨਾਲ ਜੁਆਨ ਲੈ ਜਾ ਪਾਯਾ ਘੇਰਾ।

ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਨ ਸੂਰਮੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਵਾੜੀ,

ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗਰ ਉਠ ਕੇ ਸਭ ਪੜਤਲ ਪਾੜੀ।

ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਭੀ ਖਾਲਸੇ ਗਪ ਹੱਛੀ ਝਾੜੀ,

ਫੱਟੜ ਹੋਯਾ ਨੱਸ ਕੇ ਜਾ ਲੁਕਿਆ ਮਾੜੀ।

ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਸੁਣ ਖਾਨ ਬਹਾਦਰ

ਕੀਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ ਮੂਲੀ ਗਾਜਰ

ਤੈਨੂੰ ਏਥੇ ਘੱਲਿਆ ਕਰ ਸੂਬਾ ਕਾਦਰ

ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਸੁਣ ਖਾਨ ਬਹਾਦਰ

ਖਾਨ ਬਹਾਦਰ ਜ਼ਕਰੀਆ੫ ਹੋਇਆ ਹਲਕਾਯਾ,

ਪਿਉ ਨੂੰ ਲਾਹ ਕੇ ਗੱਦੀਓਂ ਬਣ ਸੂਬਾ ਆਯਾ।

ਸੁਣ ਕੇ ਚਿੱਠੀ ਬੇਗ ਦੀ ਡਾਢਾ ਖੁਣਸਾਯਾ।

“ਸਿੱਖ ਮੁਕਾਊਂ ਦੇਸ ਦੇ” ਜੇ ਰੱਬ ਕਰਾਯਾ।

ਮੋਮਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਤੋਰਦਾ ਕਰ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰੀ,

ਨਾਲ ਰਲਾਯਾ ਤਕੀ ਖਾਨ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰੀ।

ਬਾਈ ਸੌ ਘੁੜ ਚੜ੍ਹੇ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਸਰਦਾਰੀ,

“ਗਾਰਤ ਕਰੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਾ ਸਿੱਖੀ ਸਾਰੀ।

ਲੱਤ ਰਕਾਬੇ ਰਖਦਾ ਮੋਮਨ ਖਾਂ ਆਯਾ,

ਸਦੇ ਜੱਟ ਘਵਿੰਡ ਦੇ ਡਲ ਵਾਂ ਪਹੁੰਚਾਯਾ।

ਵਾੜੇ ਲਾਗੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਧੌਂਸਾ ਖੜਕਾਯਾ,

ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਤਕੀ ਖਾਨ ਨੇ ਪੱਰ੍ਹਾ ਜਮਾਯਾ।

“ਸਿੰਘੋ ਹੋਣ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਕਰ ਲਓ ਤਿਆਰਾ”

ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਭੀ ਕਰ ਲਈ ਤਿਆਰੀ,

ਠਾਰਾਂ ਉੱਨੀ ਸੂਰਮੇ ਸਨ ਪੂੰਜੀ ਸਾਰੀ।

ਸੁਣ ਕੇਸੀਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਪੌਸ਼ਾਕ ਸਵਾਰੀ,

ਬੈਠੇ ਤੀਰ ਤੁਫੰਗ ਲੈ ਨੇਜ਼ਾ ਤਲਵਾਰੀ।

ਧੌਂਸਾ ਸੁਣ ਕੇ ਗੱਜਿਆ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਪਯਾਰਾ,

ਸਿੰਘੋ ਹੋਣ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਕਰ ਲਓ ਤਿਆਰਾ।

ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵਰਤਣਾ ਅੱਜ ਘੱਲੂਘਾਰਾ,

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਭੱਜਣਾ, ਹੁਣ ਦਿਓ ਨਾ ਲਾਰਾ

ਸਿਰ ਜਿਸ ਨੇ ਵਢਾਉਣਾ ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਵੇ।

ਮਰਨੋਂ ਜੇਹੜਾ ਝੱਕਦਾ ਉਹ ਘਰ ਨੂੰ ਜਾਵੇ।

ਮੁੜਨਾ ਦੁਸ਼ਮਨ ਮਾਰ ਕੇ, ਨਹਿੰ ਸੀਸ ਕਟਾਵੇ।

ਲੈਂਦਾ ਕਲਗੀ ਵਾਲੜਾ ਸਾਡੇ ਪਰਤਾਵੇ।

ਇੱਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ

ਬੁੱਕੇ ਸ਼ੇਰ ਅਕਾਲ ਦੇ ਪੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੰਨੇ,

ਜਿੰਦ ਅਰਦਾਸੇ ਸੋਧ ਕੇ, ਹੁਣ ਨਿਕਲੇ ਬੰਨੇ।

ਹੰਨਾ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ, ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਵੰਨੇ,

ਇੱਕੀ ਜਿੰਦੂ ਖਾਲਸਾ ਹੁਣ ਕੇਹੜਾ ਮੰਨੇ ?

ਸਿੰਘ ਬੁਲਾਕਾ ਸਾਂਘਣਾ ਵੱਧ ਅੱਗੇ ਆਯਾ,

ਤੀਰਾਂ ਮੀਂਹ ਵਸਾਇ ਕੇ ਚਾ ਭੌਜਲ ਪਾਯਾ।

ਪਿੱਛੋਂ ਖੰਡਾ ਵਾਹ ਕੇ ਇਕ ਰੋੜ੍ਹ ਚਲਾਯਾ,

ਹੋ ਕੇ ਤੀਰਾਂ ਛਾਨਣੀ ਗੁਰ ਧਾਮ ਸਿਧਾਯਾ।

ਸਤਾ ਲੈ ਕੇ ਤਕੀ ਖਾਨ ਹੁਣ ਕਰੀ ਚੜ੍ਹਾਈ,

ਮੱਥੇ ਲੱਗਾ ਜਾਂਦਿਆਂ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਭਾਈ

ਮੂੰਹ ਤੇ ਨੇਜ਼ਾ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ ਸੁਰਤ ਭੁਲਾਈ,

ਮੁੜਿਆ ਪਾਨ ਚਬਾਂਵਦਾ ਸਨ ਦਸਤੇ ਪਾਈ।

ਤੀਜਾ ਚੇਲਾ ਨਿਕਲਿਆ ਹਾਥੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ,

ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਹਾਥੀ ਖੁਲ੍ਹਾਰਿਆ ਕੰਨੋਂ ਫੜ ਕੇ।

ਚੜ੍ਹਿਆ ਸਣ ਲਖਮੀਰ ਸਿੰਘ ਤਲਵਾਰੀਂ ਲੜ ਕੇ,

ਚੇਲੇ ਦਾ ਸਿਰ ਵਢਿਆ ਹੌਦੇ ਵਿਚ ਲੜ ਕੇ।

ਤੁਰਕਾਂ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ ਹੁਣ ਕਰ ਕੇ ਜੱਥਾ,

ਤੀਰਾਂ ਮੀਂਹ ਦੋ ਪਾਸਿਓਂ ਘਟ ਬੰਨ੍ਹੀ ਲੱਥਾ।

ਵੇਹਲਾ ਹੋਯਾ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਤੀਰਾਂ ਭੱਥਾ,

ਫੜ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁਣ ਧਰਦੇ ਮੱਥਾ।

ਵੜ ਕੇ ਕਰਦੇ ਲਾਵੀਆਂ ਸੂਰੇ ਰਣ ਤੱਤੇ,

ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗਰ ਗੱਜਦੇ ਵਿਚ ਰੋਹ ਦੇ ਮੱਤੇ।

ਗਾਜਰ ਖੇਤ ਮੁਕਾਂਵਦੇ ਤੁਰਕਾਨੀ ਖੱਤੇ,

ਹੋਲੀ ਖੇਡਣ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਵਿਚ ਲੋਹੂ ਰੱਤੇ।

ਇਕ ਇਕ ਸੌ ਸੌ ਮਾਰ ਕੇ ਪਾ ਗਏ ਸ਼ਹੀਦੀ,

ਪੈਰ ਨਾ ਪਿੱਛੇ ਸੁਟਿਆ ਹੋ ਕਾਇਰ ਗੀਦੀ।

ਜਿੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਗਏ ਸਚ ਪੀਰ ਮੁਰੀਦੀ,

ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ ਗੁਰਧਾਮ ਵਿਚ ਪਾ ਹੁਕਮ ਤਕੀਦੀ।

ਤੁਰਕਾਂ ਧੌਣਾਂ ਵੱਢੀਆਂ ਸਿਰ ਨਾਲ ਚੁਕਾਏ,

ਮਾਰ ਦਮਾਮੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਲਾਹੌਰੋਂ ਆਏ।

ਦੋਹਾਂ ਜੱਟਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਜਾ ਲੰਬੂ ਲਾਏ,

ਵਲਗਣ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾਂ ਏਹ ਸ਼ੇਰ ਸਮਾਏ।

ਵਾਈਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਹੈ ਬਣਿਆ ਭਾਰਾ,

ਜੂਝਿਆ ਖਾਤਰ ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਪਯਾਰਾ।

ਖਲਕਤ ਕਰਦੀ ਯਾਦ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਬਲਕਾਰਾ,

ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੀਕ ਉਹ ਚਮਕੇਗਾ ਤਾਰਾ।

ਦੋਹਰਾ

ਸਤ੍ਰਾਂ ਸੌ ਉਠਾਨਵੇਂ ਮਾਘ ਵਦੀ ਤਿਥ ਚਾਰ,

ਧਰਮ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ ਸੂਰੇ ਤੇਗਾਂ ਮਾਰ।

ਧਰਮ ਸ਼ਾਂਤਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ, ਅਰ ਕਸ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਧੀਰ,

ਪੰਜ ਵਸਨ ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਖੇ, ਸੋਈ ਕਹਾਵੇ ਬੀਰ

ਪੁਸਤਕ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਰਚਨਾਵਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ।

ਹਵਾਲੇ :

1. ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਬਾਇ ਜਾਂ ਵਾਇ ਡਲ, ਹੁਣ ਨਿਰਾ “ਵਾਂ” ਆਕ ਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਕਸੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਖਾਲੜਾ ਸੜਕ ਉਤੇ ਹੈ। ਵਾਈਏ ਤੋਨ ਬਾਵ ਇਸ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਹੈ।

2. ਡੱਲ ਵਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਦੋ ਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵਸਦੇ ਹਨ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਨਾਂ ਇਕੱਠੇ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

3. ਸੰਵਾ, ਸਾਂਭ, ਦੇਖ ਭਾਲ।

4. ਪਹੁੰਚ।

5. ਰੋਅਬ, ਇੱਜ਼ਤ।

6. ਇਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ, ਇਸ ਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਗਰ ਹਨ। ਏਥੇ ਭਾਵ ਨੁਸ਼ਹਰਾ ਪੰਨੂੰਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰਹਾਲੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੈ।

7. ਭਾਵ ਹੈ ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮਾਲ ਵੇਚ ਕੇ ਨਗ਼ਦ ਰੁਪਈਏ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ।

8. ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਇਕ ਕਸਬਾ ਜੋ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੇ ਸਰਹਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ।

9. ਰੋਅਬ ਦਾਬ, ਜਬਾਹ

10. ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਿਸ ਨੇ ਵਟਾਲੇ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਖਾਧੀ ਸੀ।

11. ਖੁੰਬ ਠੱਪੀ।

12. ਇਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਭੀ ਹੈ, ਮਹਲ ਮਾੜੀ ਭੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

13. ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਮਰਥ।

14. ਮਾਂ।

15. ਅਬਦੁਲ ਸਮਦਖਾਨ ਦਾ ਪੁਤ੍ਰ ਜੋ ਸੰਨ ੧੭੩੯ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬਾ ਬਣਿਆ ਤੇ ੧੭੪੫ ਵਿਚ ਮਰ ਗਿਆ।

16. ਨਾਸ।

17. ਇਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ।