ਸੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਪਰ ਸੱਚ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਲੋੜ ਤੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਵੀ। ਸਿੱਧਾਂਤਕ ਮਤ-ਭੇਦ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਇਨਕਾਰੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜਪੁਜੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਦਿ ਤੋਂ ਜੁਗਾਦਿ ਤਕ ਸੱਚ ਦੀ ਸਰਬ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਸਦੀਵਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸੱਚ ਦੀ ਜੋ ਜੋਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹੇਗੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦੀ ਸਰਬ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਪੱਸ਼ਟ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਇਹੁ ਸਚੁ ਸਭਨਾ ਕਾ ਖਸਮੁ ਹੈ ਜਿਸੁ ਬਖਸੇ ਸੋ ਜਨੁ ਪਾਵਹੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 922)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਕਈ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਇਸ ਪਾਸੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕਾਂ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ “ਏਕਸ ਸਦ ਵਿਪਰਾ ਬਹੁਧਾ ਵਾਂਤਿ” ਅਰਥਾਤ ਸੱਚ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਬੇਕਨ ਨੇ ਵੀ ਸੱਚ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸੱਚ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਸੱਚ ਤਾਂ ਵਸਤੂਪੂਰਕ ਨਿਰੋਲ ਸੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ-ਬੁਝਿਆ ਅਤੇ ਹੰਢਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੱਚ ਹੈ। ਬੇਕਨ ੧੬ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਝਵਾਨ ਪਰ ਅਤਿ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸੁਆਰਥੀ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰੋਲ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬੇਕਨ ਇਕ ਦਮ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨਾ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਦਿਸਣ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਤਸੱਲੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਪਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੱਬਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚ ਤਾਂਬੇ ਆਦਿ ਦੀ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਮਿਲਾਵਟ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰੋਲ ਸੱਚ ਨੂੰ ਤਾਂ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਇਸ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਝੂਠ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਬੇਕਨ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੇਰਾਫੇਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੌਂਡਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਦੱਬਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੁਆਰਥੀ ਬਿਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ, ਹਮਦਰਦ ਤਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਖਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਨਾਲ ਧੋਖਾ-ਧੜੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਮੁੱਚੀ ਹੋਂਦ ਰੂਪੀ ਪਹਿਲੇ ਸੱਚ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸਚੁ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਸੀਤਾ ਕਦੇ ਨ ਪਾਟੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 956)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਇਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਤੇ ਸਦਾ ਵਿਦਮਾਨ ‘ਸਤਿ’ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਝੂਠ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਵੇਦਾਂਤਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਛਲਾਵੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਦਮ ਮਿਥਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਰਥ ਝੂਠ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਵਿਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ:

ਦੁਯੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਾਜੀਐ ਕਰਿ ਆਸਣੁ ਡਿਠੋ ਚਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 463)

ਇਸ ਅਨੰਦਪੂਰਨ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਜੇ ਇਹ ਰਚਨਾ ਇਕ ਦਮ ਮਿਥਿਆ ਦਿਖਾਵਾ ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਆਪਿ ਸਤਿ ਕੀਆ ਸਭੁ ਸਤਿ॥ ਤਿਸੁ ਪ੍ਰਭ ਤੇ ਸਗਲੀ ਉਤਪਤਿ॥  (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 294)

ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬੜੀ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ ਔਕੜਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਵਾ ਦੇਣ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਜਦੋਂ ਕਿਣਕੇ-ਕਿਣਕੇ ਵਿਚ ਪਸਰੇ ਅਜਿਹੇ ਸੱਚ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਠਲ੍ਹ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰਕ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿੱਲਖਣ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਮ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਲਈ ਅਨਫਿੱਟ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਈਸਾ, ਮਨਸੂਰ, ਸਰਮਦ, ਬੁੱਧ ਆਦਿ ਵੀ ਸੱਚ ਉੱਪਰ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤਨਾ ਅਤੇ ਬੇਤਾਲਾ ਤਕ ਕਿਹਾ ਪਰ ਇਹ ਤੱਥ ਜਗ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਸਹਜ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਰਦਾ ਬੇਜ਼ਾਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ’ਤੇ ਫ਼ਖ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਮਝ ਲਉ ਅਸੀਂ ਵੀ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਜੀਵਨ ਬੇਜਾਨ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੀ ਬਦਲ ਚੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਧੜਕਦਾ ਹੋਇਆ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਖੋਖਲੇਪਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।

ਪਰਮ ਸੱਚ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਘੋਖਿਆ-ਪੜਚੋਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਹਾਰਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸੱਚ ਦੀ ਜੁਗਤਿ ਨਾਲ ਪਰਮਾਰਥਕ ਪਰਮ ਸੱਚ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਤੁਰਾਈਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਤਨ-ਪੂਰਬਕ ਕਥਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਦੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਲਿਆਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲਿਵਲੀਨ ਹੋਣ ਦਾ ਚਸਕਾ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਹਉਮੈਂ ਉਤਪਾਦਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਝਮੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਆਤਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਇਕ ਵਿੱਲਖਣ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਵੈਮਾਣ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਇਹ ਪੰਕਤੀ-

ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥ ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 142)

ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਬਿਹਬਲਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੇ ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਲੀਦਾਨ (ਸ਼ਹਾਦਤ) ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹਨ।

ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸੋਝੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੱਚ ਵੱਲ ਇਕ ਕਦਮ ਹੋਰ ਚੱਲਣ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਹੁਕਮੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਹੁਕਮਰਾਨ ਹੁਕਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਹੁਕਮੀ ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਭਾਅ  ਹਰ ਵਸਤੂ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਭਾਅ ਉਸ ਲਈ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਮੂਲ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ:

ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 441)

ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਹੀ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸੁਭਾਅ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਠੰਢਾਪਨ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ ਕੋਈ ਬਾਹਰੋਂ ਥੋਪੇ ਹੋਏ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹਨ ਬਲਕਿ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸੁਭਾਅ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ' ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੇਵਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਗੁਣ ਹੀ ਹੁਕਮ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਵੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਕਮ ਦੀ ਇਹ ਜੋਤ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰ ਜਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅੰਦਰ ਚਲਣ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਹੈ, ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਘਟ ਅੰਦਰ ਵਿਆਪ ਰਿਹਾ ਸੱਚ ਹੈ:

ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1)

ਦਰਅਸਲ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਸੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦੋ ਨਾਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸੱਚ ਦੀ ਸਟੀਲ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਿਰਪਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਘਾੜਤ ਸਦੈਵ ‘ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ’ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਸਮਾਦਕਾਰੀ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੇ ਅਪਰ ਅਪਾਰ ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਵਾਲੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ:

ਸਚ ਕੀ ਕਾਤੀ ਸਚੁ ਸਭੁ ਸਾਰੁ॥ ਘਾੜਤ ਤਿਸ ਕੀ ਅਪਰ ਅਪਾਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 956)

ਪਰਮਾਰਥਕ ਸੱਚ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਚ ਦੀ ਅਜਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰੋਸ਼ਨ ਹੋ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮੁਖ ਮੰਡਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਖਿੜ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖਿੜ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਮ ਸੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਉਹ ਉਚੇਰ ਅੱਖੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੇਦਾਂ-ਕਤੇਬਾਂ ਦੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਉਤਾਂਹ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦਾ ਜ਼ਹੂਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੋ ਉੱਠਦਾ ਹੈ:

ਬੇਦ ਕਤੇਬ ਸੰਸਾਰ ਹਭਾ ਹੂੰ ਬਾਹਰਾ॥

ਨਾਨਕ ਕਾ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਦਿਸੈ ਜਾਹਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 397)

ਪਰਮਾਰਥਕ ਸੱਚ ਐਵੇਂ ਇਕ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨੀਵਾਂ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ:

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 62)

ਆਚਰਨ ਵਿਚ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਅੱਜ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਦਾ ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਬਹੁਤ ਦੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਸਾਡਾ ਵਿੱਦਿਅਕ ਢਾਂਚਾ, ਸਾਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਾਡੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਸਾਡਾ ਅਰਥਚਾਰਾ ਅਰਥਾਤ ਲਗਪਗ ਸਭ ਕੁਝ ਲੜਖੜਾ ਉੱਠਿਆ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਘਟ-ਘਟ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹਉਮੈਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੁਆਰਥ ਨੇ ਇਕ ਖੋਖਲਾ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਛਲਾਵਾ ਮਾਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੂੜੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਘੋਖਪੜਚੋਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜੀਉਣ ਦੀ ਜੁਗਤਿ ਦਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਰਨਯੋਗ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਮੈਲ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੱਚਾ ਰੱਖਣਾ, ਸੱਚ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਪਾਉਣਾ, ਸਹਜ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣਾ ਆਦਿ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵਿਅਕਤੀ ਸਰੀਰਕ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਨਾਮ ਦਾ ਬੀਜ ਬੀਜਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੀ ਸੋਝੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦਇਆ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਆਤਮਕ-ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਚੁੱਭੀ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਪਰਮਾਰਥਕ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸੱ ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਤਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਜਿਹਾ ਸੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਦਾਰੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਰਿਦੈ ਸਚਾ ਹੋਇ॥

ਕੂੜ ਕੀ ਮਲੁ ਉਤਰੈ ਤਨੁ ਕਰੇ ਹਛਾ ਧੋਇ॥

ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਸਚਿ ਧਰੇ ਪਿਆਰੁ॥

ਨਾਉ ਸੁਣਿ ਮਨੁ ਰਹਸੀਐ ਤਾ ਪਾਏ ਮੋਖ ਦੁਆਰੁ॥

ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਜੁਗਤਿ ਜਾਣੈ ਜੀਉ॥

ਧਰਤਿ ਕਾਇਆ ਸਾਧਿ ਕੈ ਵਿਚਿ ਦੇਇ ਕਰਤਾ ਬੀਉ॥

ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਸਿਖ ਸਚੀ ਲੇਇ॥

ਦਇਆ ਜਾਣੈ ਜੀਅ ਕੀ ਕਿਛੁ ਪੁੰਨੁ ਦਾਨੁ ਕਰੇਇ॥

ਸਚੁ ਤਾਂ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਆਤਮ ਤੀਰਥਿ ਕਰੇ ਨਿਵਾਸੁ॥

ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੋ ਪੁਛਿ ਕੈ ਬਹਿ ਰਹੈ ਕਰੇ ਨਿਵਾਸੁ॥

ਸਚੁ ਸਭਨਾ ਹੋਇ ਦਾਰੂ ਪਾਪ ਕਢੈ ਧੋਇ॥

ਨਾਨਕੁ ਵਖਾਣੈ ਬੇਨਤੀ ਜਿਨ ਸਚੁ ਪਲੈ ਹੋਇ॥2॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 468)