ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਜੋ ਮਾਧਿਅਮ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਕ ਹੈ ਦੁਨੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਸਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਹੈ ਦੀਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ। ਦੁਨੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸੁਖੈਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਦੁਨੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਦੀਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਫਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਨਮੋਲ ਤੋਹਫਾ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਦਰ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਰੂਪੀ ਜਲਵੇ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜੀ (ਸਮਾਜਿਕ) ਜੀਵ ਹੈ, ਸਮਾਜ ਗੁਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਉਸ ਲਈ ਉੱਤਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਹਿੱਤ ਮਨੁੱਖ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਯਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਵਿਆਖਿਆ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਕੋਸ਼-ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਅਰਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ। ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਪਾਠ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਲਿਖਤੀ ਜਾਂ ਮੌਖਿਕ ਪਾਠ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਠ ਦੀ ਹੋਂਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਾਠ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ ਅਰਥਾਤ ਪਾਠ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਦੂਜੈਲਾ ਸਥਾਨ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਪਤੰਜਲੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, “ਜਿਸ ਸੂਤ੍ਰ ਵਿਚ ਉਦਾਹਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਉਦਾਹਰਨ, ਵਾਕ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਕਥਨ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣ ਉਹ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ‘ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।"

ਵਿਆਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਰਚਨਾ ਦੇ ਭਾਵਾਰਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਣ। ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਿਰਫ ਟੀਕਾ ਜਾਂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਹ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੇ ਅਸਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨਣ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ। ਅਨੁਭਵੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੌਖਿਕ ਉਚਾਰਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਭਾਵ ਪਾਠ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰੂਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਹ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਸਲ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ‘ਕਥਾ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ, ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਪਦ ਮੂਲ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮੂਲ ਜਾ ਅਸਲ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਦੇ ਮਸਤਕ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਪਰ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਪਦ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ‘Bible’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ “ Exegesis' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ‘Interpretation’ ਜਾਂ ‘Hermeneutics' ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ‘ਤਫਸੀਰ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਲਈ ‘ਭਾਸ਼ਯ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ “ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਟੀਕਾ ਜਾਂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮੂਲ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਸਹਿਤ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੂਲ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਅੰਜਨਾ ਦਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਲਿਖਤੀ ਜਾਂ ਮੌਖਿਕ ਪਾਠ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਜਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਿਵਰਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੰਦਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਕਿਸੇ ਕਠਿਨ, ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਰਹੱਸਮਈ ਪਦ, ਵਾਕ, ਸੂਤ੍ਰ ਜਾਂ ਸੂਤ੍ਰ-ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ, ਸਰਲ ਤੇ ਸੁਖੈਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਸਤਾਰਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨਣ ਲਈ ਪਾਠ ਸਿਰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਪੀੜੀ-ਦਰ-ਪੀੜੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਵਾਹ ਪੈਂਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਵਾਕ ਜਾਂ ਕਥਨ ਵਿਚ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਵਿਭਿੰਨ ਸਰੋਕਾਰ ਜਿਵੇਂ ਰਹੱਸ, ਚਿੰਨ, ਪ੍ਰਤੀਕ, ਸਾਹਿਤ ਆਦਿ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਭੇਦ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਮਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ, ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਇੱਕੋ ਕੁੜੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕੋ ਕੁੜੀ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰੂਪਤਾ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨੂੰ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਿਆਖਿਆ ਮਹਿਜ ਇਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਭਾਵ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੁਖੈਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੁਲ ਯਤਨਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ। ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਕਲਪ (ਵਿਆਖਿਆ) ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬੇਹੱਦ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਟੀਕੇ, ਕੋਸ਼ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹਰ ਹਿੱਸਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ:

ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਪਰਾਸ਼ਰ ਪੁਰਾਣ' ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ:

(ੳ) “ਪਦਛੇਦ

(ਅ) ਔਖੇ ਪਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ

(ੲ) ਸਮਾਸਾਂ ਦਾ ਨਿਖੇੜ

(ਸ) ਸ਼ੰਕਾ ਜਾਂ ਇਤਰਾਜਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ

(ਹ) ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿਖਾਉਣਾ।

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਧਰਮੋਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਿਆਨੇ ਗਏ ਹਨ:

(ੳ) ਗ੍ਰੰਥ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ

(ਅ) ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਕਹੇ ਗਏ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਹੋਰਨਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ

(ੲ) ਸੂਤ੍ਰ ਵਿਚ ਕਹੇ ਗਏ ਜਾਂ ਸੂਤ੍ਰ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਬਿਉਰਾ

(ਸ) ਸੂਤ੍ਰ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਪੜਚੋਲ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਅਤੇ

(ਹ) ਸੂਤ੍ਰ ਵਿਚ ਕਥੀ ਗਈ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਉਪਜਣ

(ਕ) ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ।

ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਪੱਖ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਟੀਕੇ ਨਾਲੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਧ ਨਜ਼ਦੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਵਿਆਖਿਆ ਪਦ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ) ਦਾ ਵਿਆਖਿਆ ਬਾਰੇ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਸਤਾਰ-ਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਪੂਰਵਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਲਫ਼ਾਜ਼ੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਅਤੇ ਬਹੁਪਾਸਾਰੀ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤਾ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਦ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਨਵੀਨ ਪਹਿਲੂ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ :

1. ਡਾ. ਸਰਬਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, (ਸੰਪਾ.), ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਪੇਖ, ਸਤਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ :ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2010, ਪੰਨਾ 60

2. ਡਾ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ (ਸੰਪਾ.), ਗੁਰਬਾਣੀ : ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਆਖਿਆਸ਼ਾਸਤਰ: ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਸੰਦਰਭ', ਪੰਨਾ 28

3. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.), ਟੀਕਾਕਾਰੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ-ਕੁੱਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ‘ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਟੀਕੇ', ਪੰਨੇ 148-149

4. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (ਡਾ.), ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ

5. ਗੁਰਨੇਕ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਸੰਦੇਸ਼), ਪੰਨਾ 1

6. ਡਾ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ (ਸੰਪਾ.), ਗੁਰਬਾਣੀ: ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ‘ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ', ਪੰਨਾ 140

7. ਤਾਰਾ ਨਾਥ, ਵਾਚਸਪਤਯਮ, ਭਾਗ ਛੇਵਾਂ, ਪੰਨਾ 4986

8. ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.), ਆਲੋਚਨਾ, ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ 1984, ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੰਦਾ (ਡਾ.), ‘ਭਾਰਤੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਰੂਪ- ਇਕ ਅਧਿਐਨ', ਪੰਨੇ 110-111

9. ਡਾ. ਸਰਬਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.), ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ’,‘ਸੰਪਾਦਕੀ ਸ਼ਬਦ', ਪੰਨਾ

10. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.), ਟੀਕਾਕਾਰੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ-ਕੁੱਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ‘ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਟੀਕੇ', ਪੰਨਾ 149

11. ਓਹੀ, ਪੰਨਾ 149

12. ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੂਸਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਦਾ ਟੀਕਾ ਜਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ ਦੇ ਅਰਥ ਭਾਸ਼ਾ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸੂਤ੍ਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ’ਤੇ ਭਾਸ਼ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।

13. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ (ਸੰਪਾ.), ਟੀਕਾਕਾਰੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ : ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ (ਡਾ.), ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ', ਪੰਨਾ 187