ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਲਗਪਗ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੱਠ ਧਰਮ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਧਰਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਕੌਮੀਅਤ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬੌਧਿਕ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤਕ ਮਹਿਦੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਅਨੁਭਵੀ ਕਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਦੈਵੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’, ‘ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ’, ‘ਰੱਬ ਦੇ ਸਵਾਸ’, ‘ਪਰਮਾਤਮ ਬੋਲ’ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੀ. ਐੱਸ. ਈਲੀਅਟ ਅਨੁਸਾਰ, “ਹਰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ/ਇਲਹਾਮ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸ਼ਰਧਾ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਾਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹਿੱਤ ਐੱਨ. ਆਰ. ਫਰਾਈ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਬਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਰਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਅਨੰਤ ਸਮਿਆਂ ਤਕ ਅਰਾਜਕਤਾ ਤੇ ਧੁੰਧੂਕਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਿਹਾਰਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ, ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕੁਝ ਰੂਪਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਬਰੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਜਨ ਮਾਨਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਹਿਤ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚਲੇ ਗੁਹਜਮਈ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲਤਾ ਤੇ ਸੁਖੈਨਤਾ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਪਾਠਕ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਥਨ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਉਹ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਕਲਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਨੁਭਵੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਭਾਵਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।” ਡਾ. ਸਰਬਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ- “ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ, ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ।

ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬੇਹੱਦ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹਰ ਹਿੱਸਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਜਗਤ ਜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਵੰਨਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ: ਟੀਕਾ, ਵ੍ਰਿਤਿ, ਭਾਸ਼ਯ, ਕੋਸ਼, ਨਿਰੁਕਤੀ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵੰਨਗੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਰਹੱਸਮਈ ਵਰਤਾਰਿਆਂ, ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ, ਸੁਖੈਨਤਾ ਰਾਹੀਂ ਸਾਧਾਰਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਮਝਗੋਚਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰ ਇੱਕ ਧਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਚਿੰਤਕਾਂ, ਦਰਸ਼ਨਵੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਅਤਿ ਮਹੀਨ, ਗਹਿਰੀਆਂ ਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਬਰੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਲਹਾਮੀ/ਪੈਗੰਬਰੀ ਬੋਲਾਂ ਵਿਚਲੇ ਗੂੜ ਰਹੱਸਮਈ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਿਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਤਹਿਤ ਵਿਭਿੰਨ ਚਿੰਤਕਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ' ਵਿਚਲੀਆਂ ਗੁਹਜਮਈ ਬਰੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ, ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ- ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੜਾਅ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਵਾ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹਿੱਤ ਆਪਣਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਦਾ ਅਜੋਕਾ ਸੰਦਰਭ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। 

ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ;

ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸਰਦਾਰ ਹੀਰਾ ਚੰਦ ਤੇ ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਥਰਪਾਲ, ਤਹਿਸੀਲ ਪਸਰੂਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਖੇ 1893ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮੁਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ, ਇੱਥੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਲੱਗੇ।

ਆਪ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੀਤ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਉਪਰੰਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਵੀ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਅਧਿਆਪਨ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲਜ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋਈ। ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ ਦਸ ਭਾਗਾਂ 1925ਤੋਂ 1961ਈ. ਵਿਚ ਵਿਆਕਰਨਕ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਵਿਆਕਰਨਕ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਨ 1920 ਈ. ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਬਣ ਗਿਆ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਭੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਰੇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਖਾਸ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋ ਇਹ ਸਾਰਾ ਟੀਕਾ ਲਿਖਦਿਆਂ ਮੈਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉਸ ਵਿਆਕਰਨ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵਾਸਤੇ ਮੈਂ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਹਰੇਕ ਗੁੰਝਲ ਤੇ ਔਖਿਆਈ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਵੀਨ ਪੱਖ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਵਿਆਕਰਨ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਲੱਛਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-

ਉਥਾਨਕਾ
ਨਰਹਾਉ
ਪ੍ਰਬੰਧ
ਫ਼ਸਹਿਜ ਵਿਆਖਿਆ
ਨਵਿਆਕਰਨ
ਵਿਸ਼ਰਾਮ
ਅੰਨਯ ਮੱਤ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ

ਉਥਾਨਕਾ

ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਉਥਾਨਕਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਬਲਕਿ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਉਥਾਨਕਾ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਐਸੀਆਂ ਉਥਾਨਕਾਵਾਂ ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਦਾ ਉਹ ਖੰਡਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਰਹਾਉ ਪ੍ਰਬੰਧ

ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਲੇ ਰਹਾਉ ਵਾਲੇ ਬੰਦ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀ ਪੰਕਤੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਪੰਕਤੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਭਾਵ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਜੋ ਅਰਥ/ਭਾਵਅਰਥ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਰਥ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਲੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਨਿਕਲੇਗਾ।

ਉਦਾਹਰਨ :

ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਿਚ ਕਿਆ ਭਵੀਐ ਸਚਿ ਸੂਚਾ ਹੋਇ॥ ਸਾਚ ਸਬਦ ਬਿਨੁ ਮੁਕਤਿ ਨ ਕੋਇ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸੁਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭ ਨਾਮੁ॥ ਭਗਤ ਜਨਾ ਕੈ ਮਨਿ ਬਿਸ੍ਰਾਮ॥ ਰਹਾਉ॥ ਅਤੇ ਓਅੰਕਾਰੁ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸੁਣਿ ਪਾਡੇ ਕਿਆ ਲਿਖਹੁ ਜੰਜਾਲਾ॥ ਲਿਖੁ ਰਾਮ ਨਾਮ ਗੁਰਮੁਖਿ ਗੋਪਾਲਾ॥1॥ਰਹਾਉ॥ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ 24 ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਰੀ ਲੰਮੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ‘ਮੁੱਖ-ਭਾਵ’ ਕੇਵਲ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਰਹਾਉ’ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਅੰਕਾਰੁ ਇਕ ਲੰਮੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭਾਵ ਰਹਾਉ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਹੈ।

ਸਹਿਜ ਵਿਆਖਿਆ

ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਲੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਹਿੱਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਲੈ ਕਰਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।੯ ਜਿਵੇਂ ਤੀਰਥਿ ਨਾਵਾ ਜੇ ਤਿਸੁ ਭਾਵਾ ਵਿਣੁ ਭਾਣੇ ਕਿ ਨਾਇ ਕਰੀ॥ ਜੇਤੀ ਸਿਰਠਿ ਉਪਾਈ ਵੇਖਾ ਵਿਣੁ ਕਰਮਾ ਕਿ ਮਿਲੈ ਲਈ॥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਹੀ ਵਿਣੁ ਕਰਮਾ ਕਿਛੁ ਪਾਈਐ ਨਾਹੀ ਜੇ ਬਹੁਤੇਰਾ ਧਾਵੈ॥ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਆਕਰਨ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਵਿਆਕਰਨ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ (text) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ। ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪੱਖ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਟੀਕਾ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਦੋ ਲਗਾਂ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਪਗ 176 ਹੈ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੱਸਦੇ ਹਨ;

ਉਦਾਹਰਨ:-

ੳ) ਦੋ-ਲਗੇ ਅੱਖਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਇੱਕੋ ਅੱਖਰ ਦੇ ਨਾਲ (ੁ ) ( ੋ ) ਦੋਵੇਂ ਲਗਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। (ੁ ) ਇਕ ਮਾਤਰਾ ਲੱਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ( ੋ ) ਦੁ-ਮਾਤਰਾ ਹੈ। ਛੰਦ ਦੀ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਕ-ਮਾਤ੍ਰਕ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਦੁ-ਮਾਤ੍ਰਕ ਪੜ੍ਹਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਦੁ-ਮਾਤ੍ਰਕ ਇਕ-ਮਾਤ੍ਰਕ ਅਜਿਹੇ ਥਾਂਈਂ (ੁ ) ਜਾਂ ( ੋ ) ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਮਾਤਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ, ਟੂਟੀ ਗਾਢਨਹਾਰ ਗੋਪਾਲ ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਲਫਜ਼ ਗੋਪਾਲ ਹੈ। ਅੱਖਰ ‘ਗ’ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮਾਤਰਾ ਹਨ, ਪਰ ਛੰਦ ਦੀ ਚਾਲ ਵਿਚ ‘ਗ’ ਨੂੰ ਇਕ ਮਾਤਕ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ (ੁ ) ਭੀ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਲਫਜ਼ ‘ਗੋਪਾਲ’ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੈ ‘ਗੁਪਾਲ’।

ਅ) ਰਾਮਕਲੀ ਸਦੁ ਬਾਣੀ ਵਿਚ “ਕੇਸੋ ਗੋਪਾਲ ਪੰਡਿਤ ਸਦਿਅਹੁ ਹਰਿ ਹਰਿ ਕਥਾ ਪੜਹਿ ਪੁਰਾਣੁ ਜੀਉ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਆਕਰਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਹੀ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਡਿਤੁ ਤੱਤੇ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਇਕ ਵਚਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 24 ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਡਿਤ ਤੱਤੇ ਮੁਕਤਾ ਬਹੁਵਚਨ ਰੂਪ ਦੇ ਵਿਚ ੩੮ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਰਿਆ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਪੜਹਿ ਦੇ 12ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਪੰਡਿਤ’, ‘ਪੰਡਿਤ’ ਅਤੇ ‘ਪੜਹਿ’ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਪਉੜੀ ਦੀ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਹੋਇਆ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਪੰਡਿਤ’ ਬਹੁ ਵਚਨ ਹੈ ਭਾਵ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੰਡਿਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਈ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਜੋ ਆ ਕੇ ‘ਹਰਿ ਕਥਾ’ ਅਤੇ ‘ਹਰਿ ਨਾਮੁ’ ਰੂਪ ਪੁਰਾਣ ਪੜ੍ਹਨ। ਜੇ ਕਿਰਿਆਕਰਮ ਕਰਾਣ ਦਾ ਹਜ਼ੂਰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਅਚਾਰਜ ਨੂੰ ਸੱਦਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹੁੰਦਾ।

ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੰਮੇਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ- ਅਨੰਦੁ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਅਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਅਰਥ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਵ ਅਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਭਾਵ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜਿਵੇਂ- ਅਨੰਦੁ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ‘ਜੀਵ ਨੂੰ ਜੰਮਦੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਂ ਪਿਉ ਆਦਿਕ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਾਇਆ ਆ ਘੇਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨੱਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਿਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਬਰਕਤਿ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਇਕ ਭਟਕਣਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੁੱਖ, ਵਿਕਾਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਖਿੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਨੰਦ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।੨

ਅੰਨਯ ਮੱਤ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੱਤਾਂ ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਮੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖਿਆਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਹੈ, ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਮਤ ਵਸੀਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਮਤ ਕਾਰਜ ਕਰ ਕੇ ਮਿਸਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਧਰਾਤਲ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਧੀਨ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਵਿਆਕਰਨ ਤੇ ਤਰਕ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁ-ਅਰਥੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪਰਪਾਟੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਤੁਕ ਦੇ ਇੱਕ ਅਰਥ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਤਰਕਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨਤਾ, ਜਗੀਰੂ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ' ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਖਿਆਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਪਹੁੰਚਵਿਧੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ :

ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਹੋਣਾ ਵੀ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਾ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਬਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 

ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਮਕਾਲ ਇਸ ਭਾਂਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਸੰਪਰਦਾਇ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਉੱਪਰ ਜਥੇਬੰਦਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਕਰਮਣ ਕਰ, ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਉੱਪਰ ਕਿੰਤੂ ਉਠਾਏ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਾਗ ਹੋਣ ਉੱਪਰ ਸੰਦੇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

• ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੂਝ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨ ਜੁਗਤ ਅਥਵਾ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੁਮੇਲਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਕਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

• ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੱਛਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੱਕ ਐਸੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਥਵਾ ਐਸੇ ਜੀਵਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆ ਅਤੇ ਹੋ ਰਹੀ ਅੰਤਰ-ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ (conviction and tradition) ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨ ਮੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਤਰਕ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨ ਮੂਲ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਦੁਬਿਧਾ ਵਿਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੁਬਿਧਾ ਵਿਚ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਨੂਠੇ ਦਵੰਦਮਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨਵੇਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਖਿੱਚਾਂ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀਮਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੱਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਘਾੜਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੁਆਰਾ ਦੂਜੀਆਂ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਤਹਿਤ ਸਿਰਜਿਆ ਹੋਇਆ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਸੀ।

ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਬਸਤੀਵਾਦ ਉੱਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਵ ਬੋਧ ਵਿਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ’ ਨੂੰ ਸਈਦ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਈਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਓਰੀਐਂਟਲੀਜ਼ਮ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕ/ਸਾਹਿਤ/ਕਲਾ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੋਮਾ ਰਿਹਾ। ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਵਚਨ ਮਿਸਰ ਜਾਂ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਤੇ ਆਪਣਾ ਗਲਬਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਚਿੰਤਨ ਤਹਿਤ ਪੂਰਬਵਾਦ ਸੰਕਲਪ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਐਡਵਰਡ ਸਈਦ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸੰਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਬ ਸੰਬੰਧੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ।੫ ਅਜਿਹੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਸਾਧਾਰਨ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆ ਜਾਣਾ ਸਾਮਾਨਯ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸੰਰਚਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਮਕਾਲੀ ਸਜੱਗ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਧਾਵਾਂ/ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਜ ਆਰੰਭੇ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਜੱਗ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣਤਾਵਾਂ:

• ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁ-ਅਰਥੀ ਪਰਪਾਟੀ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਤੁਕ ਦੇ ਇੱਕ ਅਰਥ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਚਲਾਈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਟੀਕਾ (ਦਸ ਭਾਗਾਂ) ਵਿਚ ਇਸੇ ਪਰਪਾਟੀ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਸ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਇਕਪਰਤੀ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਵਹਿ ਜਾਵੇਗੀ।

• ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਟੀਕਾ (ਵਿਆਖਿਆ) ਸਮੇਤ ਵਿਆਕਰਨ ਨਿਯਮਾਂ ਅਧੀਨ ਹੀ ਕੀਤਾ।

• ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਰਹਾਉ ਵਾਲੇ ਬੰਦ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।

• ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਤਰਕ ਸੰਗਤੀ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਤਰਕਯੁਕਤ ਪਹੁੰਚਵਿਧਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਸਲ ਸਪਿਰਟ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਤਰਕਜੁਗਤ ਦਲੀਲਾਂ ਵੀ ਆਪ-ਹੁਦਰੇਪਣ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰਤਾ, ਸਾਰਥਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

• ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪਉੜੀ ਵਾਰ ਭਾਵ, ਸਮੁੱਚਾ ਭਾਵ, ਮੁੱਖ ਭਾਵ ਅਤੇ ਰਹਾਉ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਢੰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੂਝਵਾਨ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਗਈ ਨਵੀਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

• ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦਾਸੀ, ਨਿਰਮਲਾ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਈ ਬਹੁਅਰਥੀ, ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਭਰਪੂਰ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਿਰੋਲ ਗੁਰਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਅਤੇ ਨਿਆਰੇਪਨ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ: “ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕਥਾਕਾਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਵਿਖਿਆਨ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ-ਸਰੋਤਾ-ਸੰਸਾਰ ਬਹੁਤ ਸਤਹੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਰਾਮਾਤੀ ਪੈਂਤੜਿਆਂ, ਬੇਲੋੜੀ ਲਫ਼ਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਰਸ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੁਰੀਲੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਲੋਕ, ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰੋਤਿਆ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਈ।

• ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਤਹਿਤ ਸਥਾਨਕਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ, ਸਥਾਨਕਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮੁਹਾਵਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ, ਸਜੱਗ ਕੀਤਾ।

• ਆਧੁਨਿਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਿਆ। ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਮਕਾਲੀ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ ਲਈ ਜੀਵਨ ਬੂਟੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ।

ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਨੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰਕ ਅਤੇ ਦਲੀਲਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਅਚੇਤਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਮਨੋਕਲਪਿਤ ਫੋਕੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਨਾਰੇ ਲਾਇਆ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਪਹੁੰਚਵਿਧੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵਿਚਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਸਥਾਨ ਸਵੈ ਦਾ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਯੋਗ ਵਸੀਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਮਤ ਵਸੀਲਿਆਂ ਸਹਿਤ ਨੰਗੇ ਪਿੰਡੇ ਅਸੀਮਤ ਕਾਰਜ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰ ਤੱਤ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ- “ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਸ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਬੇਬਾਕੀ, ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ ਜੁਗਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਭਰ ਸਾਰੀ 'ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ' ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਤਨ ਤਨਹਾ ਸੱਚੀ ਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਸਰੂਪ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਕੱਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਤਾਂ ਕੀ, ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।