ਵਾਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਰੋਸਾਈ ਨਗਰੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ (ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ) ਵਿਖੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਸ਼ਰਧਾ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਥ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਰਤਨੀਏ ਅਤੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਰਾਮਦਾਸ ਗੁਰੁ ਜਿਨਿ ਸਿਰਿਆ ਤਿਨੈ ਸਵਾਰਿਆ ਆਦਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਸਮੂਹ ਹਾਜ਼ਰ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥੇ ਦੀ ਸਮਾਂ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਮ ਮਰਯਾਦਾ ਜਾਂ ਕੀਰਤਨ ਦਰਬਾਰਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਵਾਇਤ ਤੋਂ ਹੱਟ ਕੇ ਇੱਕ ਭਾਈ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਥੇ ਜਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਜੋੜੀ (ਤਬਲਾ) ਚੁੱਕੀ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ।

ਇਹ ਤੱਕਦਿਆਂ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸੰਗਤ ਇੱਕ ਅਨੂਠੇ ਸਰੂਰ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰੀ, ਦੋਵੇਂ ਕਰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਵੇਂ ਹੀ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਸੰਗਤ ਵੱਲ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤ ਬਣਿਆ ਦੋਏ ਕਰ ਜੋੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਡੁੱਗੀ ਅਤੇ ਧਾਮੇ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਦੇ ਕੇ, ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਲਗਾ, ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਫਿਰ ਚੱਠੂ ਦੀ ਓਂਸ ਨੂੰ ਜਾਂਚਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹਥੌੜੀ ਨਾਲ ਹਲਕੀ-ਫੁਲਕੀ ਠੱਕਠੱਕ ਕਰਦਿਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੱਥ ਚੱਠੂ ਉੱਤੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਜੈਕਾਰੇ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸੰਗਤ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਕਿ ਵਾਦਨ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਬੱਸ ਫਿਰ ਕੀ? ਤਬਲੇ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਾਦਨ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ’ਤੇ ਸੰਗਤ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਦੀ ਥਾਂ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਮਈ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਂ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਭਾਈ ਕੌਣ ਸੀ? ਉਹ ਸਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਬਲਾ ਉਸਤਾਦ ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਦੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਤਬਲੇ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਵਾਦਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੋਈ ਉਹ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਬਲਾ ਉਸਤਾਦ ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੁਲਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।

ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰੋ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸਾਬਕਾ ਤਬਲਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ, ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਸਕੀ ਉਹ ਅੱਗੇ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ 76ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਪ੍ਰੋ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਜੋ ਉਹ ਦੱਸ ਸਕੇ, ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ:

ਅਣਵੰਡੇ ਭਾਰਤ, ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ, ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਸਰਗੋਧਾ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਸਾਲ 1929 (ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ) ਪਿਤਾ ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਈਸ਼ਰ ਕੌਰ ‘ਈਸੋ’ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਬਾਲਕ ਸਾਧੂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਗ਼ਰੀਬੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕਿਰਤੀ ਸਿੱਖ ਸਨ।

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ' ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਬੰਧੀ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰੁਚੀ ਜੋੜੀ (ਤਬਲਾ) ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਤੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਤਾਦ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਤਬਲਾ-ਸਿੱਖਿਆ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਰਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਤਬਲੇ ਉੱਤੇ ਥਿਰਕਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾਵਾਚਕ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਹਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਗੁਰ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ- (ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਨਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ) ਅਤੇ 5 ਧੀਆਂ- (ਕੰਵਲਜੀਤ ਕੌਰ, ਜਤਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ, ਪਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਨਰਿੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ) ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਬਤੌਰ ਤਬਲਾ ਉਸਤਾਦ ਵਜੋਂ ਸੰਨ 2007 ਵਿਚ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੇਟੀ ਜਤਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਹੇ।

ਸੰਨ 1947 ਵਿਚ ਬਟਵਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਤਬਲਾ ਵਾਦਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਹਿੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਰੀਕੀਆਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਅਜਰਾੜਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਬਲਾ ਉਸਤਾਦ ਹਬੀਬ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਪਾਸੋਂ ਤਬਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਮੇਰਠ ਤਕ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਵਾਦਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਫ਼ਾਰੂਖ਼ਾਬਾਦ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।

ਕੁਝ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਵਾਪਸ ਪੰਜਾਬ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸੰਨ 1953 ਵਿਚ ਜਦ ਇਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਆਪ ਤਬਲਾ ਵਾਦਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਭਾਈ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਉਸਤਾਦ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਜਥੇ ਭਾਈ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਗੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਨ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਰੇਡੀਓ, ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਕਈ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਲਾ ਤਾਲੀਮ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਦਿਆਲਾ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਵੀ ਆਪ ਤਬਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸਪੁੱਤਰ), ਸ. ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ, ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਬਲਾ ਸਿਖਾਉਣ ਵੇਲੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਅਤੇ ਰਿਆਜ਼ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਮਰ ਸੁਭਾਅ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪ ਸਭ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਹੁੰਦਾ।

ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ (ਉਸਤਾਦ) ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਟੱਲ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ 45 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ, ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਤੀ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1974 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ। ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਅਤੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।