8 ਅਕਤੂਬਰ, 1700 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚਾਲੇ ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜੀ ਗਈ।
8 ਅਕਤੂਬਰ, 1700 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਜੋ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚਾਲੇ ਲੜੀ ਗਈ। ਬਾਈ ਧਾਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮੁਕਾਮ' ਤੇ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਘਮਾਸਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਸਵਾ ਪਹਿਰ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਕੇ ਆਈ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜ਼ਖੀਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਚੋਖੀ ਸੀ। ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਿੰਘ ਹੀ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਪਾਸ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਅਜੇਹੀ ਦਲੇਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜੇ ਕੇ ਅੰਤ ਰਾਜੇ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਭੱਜਦਿਆਂ ਰਾਹ ਨਾ ਲੱਭੇ। ਆਖਰ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਆਪਣੇ ਮਨਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਨ 1700 ਦੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿੱਲਿਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਸੌੰਪ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਖੂਬੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਈ ਧਾਰ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਭਾਂਝ ਪਾ ਕੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਗਾਰੇ ਵਜਾਏ।
ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਮਥੁਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। 8 ਅਕਤੂਬਰ 1700 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨਿਰਮੋਹਗਢ ਦੀ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਥੁਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿਕਰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਬੱਲੂ ਜੀ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ, ਭਾਈ ਮਾਈ ਦਾਸ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸਨ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਬੱਲੂ ਜੀ ਨੇ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵਕਤ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ, 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਾਹਿਬ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ਼ਹੀਦ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਪੜਦਾਦਾ ਦੇ ਇਸ ਵਾਰਿਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਭਾਈ ਕਲਿਆਣ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 29 ਅਗਸਤ 1700 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਾਰਾਗੜ ਕਿਲੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਭਾਈ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਖਾਸ ਦਰਬਾਰੀ ਸਿੰਘ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
