12 ਅਕਤੂਬਰ 1921 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੱਤ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ, ਜਦੋਂਕੇ ਅੱਠ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਅਤੇ 16 ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ 7 ਸਾਲ ਸਖਤ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣ ਕਾਰਣ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਥੇਬੰਦਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਡਰ ਸਤਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੰਤਾਂ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਖੋਹ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੰਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸਮਝ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਆਮਦਨ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅੱਯਾਸ਼ੀ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਸਨ, ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੰਤ ਸੀ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਉਰਫ਼ ਨਰੈਣੂ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਮੰਨਣ ਦੀ ਹਿਮਾਕਤ ਕਰ ਬੈਠਾ ਸੀ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਿਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕਾਰਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਇਥੇ ਚਿਰਾਂ ਤੋ ਮਨਮਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨਮਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਲੂੰਧਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਯਾਸ਼ੀ ਕਾਰਣ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਅਯਾਸ਼ੀ ਦਾ ਅੱਡਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1917 ਸਾਲ ਦੇ ਦੁਰਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਹਦੂਦ ਅੰਦਰ ਵੇਸਵਾ ਤਕ ਨਚਉਣ ਦੀ ਹਿਮਾਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਦੂਦ ਅੰਦਰ ਸ਼ਰ੍ਹੇਆਮ ਜਮ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਸ਼ਬਾਬ ਦੇ ਦੌਰ ਚਲਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਚਾਪਾਟੇ ਨਿਰੀ ਗੁੰਡਾ ਗਰਦੀ ਦੀ ਹੱਦ ਤਕ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੰਨ 1918 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੰਧੀ ਰਿਟਾਇਰਡ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਉਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਦੀ 13 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਬੱਚੀ ਵੀ ਸੀ। ਮਹੰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਨੇ ਰਾਤ ਵਕਤ ਉਸ ਭਰ ਜਵਾਨ ਬਚੀ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਯਾਨਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਕੋਈ ਭੈ ਖੌਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਇਕ ਘਟਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਵਾਪਰਨ ਕਾਰਨ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਰੋਸ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਦਰਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਸੰਗਿਆਂਨ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਇਸ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲਾਂ ਦੇ ਲਈ ਰੋਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ, ਅੱਗੋਂ ਹੈਂਕੜ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਚੂਰ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਨਿੱਜੀ ਦੁਕਾਨ ਹੈ, ਇਥੇ ਉਹੀ ਹੋਵੇ ਗਾ ਜੋ ਅਸੀਂ ਚਾਹਾਂ ਗੇ ਅਤੇ ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗਲ'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਏਥੇ ਨਾ ਭੇਜਿਆ ਕਰੋ।

ਇੰਜ ਇਸ ਮਹੰਤ ਉਤੇ ਦਰਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਦਾ ਅਸਰ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਣਾ ਸੀ ਸਗੋ ਇਸ ਮਹੰਤ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁੰਡਾਗਰਦੀਆਂ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਵਧਦੀਆਂ ਹੀ ਗਈਆਂ।

1920 ਈ. ਦੀ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਮਹੰਤ ਨੇ ਇਥੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕੁਝ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਉਪਰ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 23 ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ 6 ਫਰਵਰੀ 1921 ਈ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਈਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਤੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰਦਾਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਦੇ ਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੇ ਆਚਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਚਿੱਠੀ ਵੀ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇਕ ਐਕਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਨੋਟਿਸ ਲੈਦਿਆਂ 26 ਜਨਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜਨਰਲ ਇਜਲਾਸ ਸਦਿਆ ਜਿੱਥੇ ਬਕਾਇਦਾ ਇਕ ਗੁਰਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ 4, 5 ਅਤੇ 6 ਮਾਰਚ 1921 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਠੀਕ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਬਾਰੇ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਹੋਣ ਗਈਆਂ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਾਬਜ਼ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਦੀ ਕਾਰ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਗਾ।

ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰ ਕੀਤੇ ਸਨਾਤਨ ਸਿੱਖ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਮਹੰਤਾਂ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ, ਡੇਰੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨਮਤਿ ਪੱਖੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਕੱਤਰਤਾ 19, 20 ਅਤੇ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸਦ ਲਈ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਬਾਬਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਜਸ਼ਾਂ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਸ ਇਕੱਤਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਕਰਨਾਂ ਅਤੇ ਆਏ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਠ ਰਹੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਸੀ। ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਘੜਨ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ, ਨਰੈਣੂ ਨੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨਣ ਦੀ ਗਲ ਕਹੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੋਗਲੇ ਪਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨਾਮੀ ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਰਾਂਝੇ ਅਤੇ ਰੀਹਾਨੇ ਵਰਗੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਖ੍ਰੀਦ ਕੇ 4, 5 ਅਤੇ 6 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੰਥਕ ਇਕੱਤਰਤਾ ਵਕਤ ਪੰਥਕ ਆਗੂਆਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੀ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਮਦੇਨਜ਼ਰ ਕੁਝ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਨੌਕਰ ਰੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਟਕੂਏ, ਛਵ੍ਹੀਆਂ, ਗੰਡਾਸੇ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿਸਤੌਲਾਂ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਣ ਦੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਸਿੱਕਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਕਨਸਤਰ ਅਤੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਜਖ਼ੀਰਾ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਲਿਆ।

ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਜੋਕੇ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖਬਰੀ ਵਜੋਂ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਸਨ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਹੁਣਾ ਤਕ ਸਾਰੀ ਖਬਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਸਾਫ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਥਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਲਾਨਿੰਗ ਕਰੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਝਬਰ ਹੁਣਾ ਨੇ ਕੁਝ ਮੁਖੀ ਸਿੰਘਾਂ ਜਿਵੇਂ; ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲੀ, ਭਾਈ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਾਰਚ ਤਕ ਇਤੰਜ਼ਾਰ ਕਰਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਮਹੰਤ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਮਹੰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੋਝੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਬਾਜ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ।

ਸੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਰਾਏ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਾਰਚ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਿਉ ਕਰਨੀ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬਾ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਹੰਤ ਪਾਸੋਂ ਲੈ ਲੈਣ ਦੇ ਲਈ ਇਤੰਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਰਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਡੇਢ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ, 20 ਫਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਲ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਚਲ ਤਾਂ ਪਿਆ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਵਲੋਂ ਘੜੀ ਸਾਜਸ਼ ਦਾ ਰਤਾ ਵੀ ਇਲਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵਲੋਂ ਭਾਵੇਂ ਸਰਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। 21 ਫਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਸੁਵੇਰੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਇਹ ਜਥਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਸਾ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਿੰਘਾਂ, ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਉਤੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਖਰੀਦੇ ਗੁੰਡਿਆ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਉ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵਾਛੜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਤਾਬਿਆ' ਚ ਬੈਠੇ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਅਧਮੋਈ ਹਾਲਤ ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਡ ਨਾਲ ਪੁੱਠਾ ਲਟਕਾ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਆਂ ਲਗੀਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਵੱਲ ਵਧੇ ਕਿ ਮਹੰਤ ਨੇ ਕਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਜਿਉਂ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਦੂਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਲਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਸਾੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬੱਚਾ ਵੀ ਸੀ, ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖਸ਼ਿਆ, ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਬੱਚਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਰਹਿੱਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੱਥੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਿੰਘਾਂ, ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਉਤੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਖਰੀਦੇ ਗੁੰਡਿਆ ਵਲੋਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਉ ਗੋਲੀਆਂ ਵਾਛੜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਸਿੰਘਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਛਿਆਂ ਅਤੇ ਗੰਡਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਕਰਕੇ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੀਂਦਿਆਂ ਹੀ ਜੰਡ ਦੇ ਦਰਖਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੰਜ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

21 ਫਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਆਪਣੇ 2200 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਵਕਤ ਤਕ ਭਾਣਾ ਵਾਪਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਕਤ ਤਕ ਪੁਲਸ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰਕੇ ਫੌਜੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝਬੱਰ ਹੁਣਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਮਰੱਥ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਚੱਲੇ ਹਾਂ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾਓ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨਗੱਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੌਲਿਆ ਦੀ ਬਾਛੜ੍ਹ ਕਰੋ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ`। ਜਥੇਦਾਰ ਹੁਣਾ ਦੇ ਈਰਾਦੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅੱਗੇ ਆਖਰ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਝੁਕਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਦਰਬਾਜੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇੰਜ ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਖੀਰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ।

5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1921 ਨੂੰ ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1921 ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੱਤ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ, ਜਦੋਂਕੇ ਅੱਠ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਅਤੇ 16 ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ 7 ਸਾਲ ਸਖਤ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਮਹੰਤ ਵਲੋਂ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹਾਈਕੋਰਟ ਵਿਚ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 3 ਮਾਰਚ 1922 ਨੂੰ ਇਸ ਅਪੀਲ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਆਤਮਾ ਰਾਮ, ਰਾਂਝਾ ਅਤੇ ਰਿਹਾਣਾ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 8 ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਗਈ।