ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲ ਲੀਲ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲ ਲੀਲ੍ਹਾ ਸਾਹਬ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਬ ਵਿਖੇ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੱਟੀ ਸਾਹਬ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਇਮਾਰਤਾਂ 1804-1820 ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਉਸਾਰੀਆਂ ਗਈ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਇਮਾਰਤਾਂ 1920-1935 ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਨ ਉਪਰੰਤ ਉਸਰੀਆਂ। ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਇਹ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਭਵਨ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੂ ਕਲਾ ਦੀ ਛੋਹ ਸੀ। ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਛਾਪ ਸੀ। ਅੱਠ ਕੋਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਬ ਸਨ। 2019 ਵੇਲੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਰੰਗ ਘਾਚੀ ਰੰਗੇ ਤੋਂ ਚਿੱਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਸੁਰਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਹਿਸਾਸ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਛਾਪ ਹੈ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਬ ਜਾਵੋ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੰਬੂ ਸਾਹਬ ਅਤੇ ਬਾਲ ਲੀਲ੍ਹਾ ਸਾਹਬ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਵੀਂ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਬਾਬਾ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਬਦਲਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਮਨ ਲਈ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਨਿੱਕਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾਤ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਹੈ ਉਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੂ ਕਲਾ ਦੀ ਛੋਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਕਿ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵੇਲੇ ਸਮੇਂ ਦਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦਸਤਕ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਣ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਬ ਜਾਂ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਬ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਿਸਾਲ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਬ ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਘ ਸਾਹਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਪਰ ਨਹੀਂ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵਧੇਰੇ ਵਰਾਂਡਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤ ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਬ ਨਿੱਕੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਧੰਨ ਧੰਨ ਬਾਬਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੈ ਉਸ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਆਉਂਦਿਆਂ ਭਵਨ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇੜੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਉਵੇਂ ਨਹੀਂ ਸਾਂਭਿਆ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਢਾਹੁਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਈ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਇਮਾਰਤੀ ਛੋਹ ਤੋਂ ਦੂਰ ਉੱਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਉਵੇਂ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਜੋ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਮਾਹਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਧਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਇਮਾਰਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੰਬੂ ਸਾਹਬ ਅਤੇ ਬਾਲ ਲੀਲ੍ਹਾ ਸਾਹਬ ਪੁਰਾਤਨ ਦਿੱਖ ਪੱਖੋਂ ਰੜਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਛੜੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੇਲੇ ਮਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵਧੇਰੇ ਉਘੜਦਾ ਹੈ ਉਹਦਾ ਕਾਰਨ ਸੰਤਾਲੀ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ,ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਨਮ ਭੋੰਇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਨ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਰਮੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗਲਤੀ ਮੰਨਦਿਆਂ ਸਬਕ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪੁਰਾਤਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਫੇਰਬਦਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਘਾਚੀ ਰੰਗੀ ਹੀ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਜਿੱਥੇ ਚਿੱਟ ਰੰਗਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ‘ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੈ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ 550 ਸਾਲਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਦਿੱਖ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਸਹੂਲਤ ਭਰੀ ਸੌਖ ਲੱਭਦੇ ਹਾਂ ? ਤਾਜ਼ਾ ਘਟਨਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸਗੰਜ ਸਾਹਬ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾਂ ਵੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਬਹਾਨੇ ਬਦਲਦੀ ਦਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਚਰਚਾ ਛੇੜੀ ਸੀ। ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਤਕਾਰਤ ਇਕਾਈ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਬ ਵਿਖੇ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਊੜੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੁਰਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਮੇਲ ਜੋਲ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਸਮਝੀਏ। ਸਿੱਖ ਦੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਅੰਦਰ ਦੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪੱਖੋ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਰਸਾਤ ਦੀ ਛੋਹ ਗੁਰੂ ਛੋਹ ਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। | 
