17 ਅਕਤੂਬਰ 1836 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਖੀ।

17 ਅਕਤੂਬਰ 1836 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਖੀ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਜਿਵੇਂ, ਕਿਲ੍ਹਾ-ਬੁਰਜ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਾੜਾ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮਿਚਨੀ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ।

30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1836 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਲੜੀ ਗਈ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰਾ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਜਲਾਲਾਬਾਦ' ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਅਫਗਾਨੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੀ ਰੋਕ ਲਿਆ ਤੇ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਹੋਈ।

ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਹੁਣਾਂ ਦੀ ਜੰਗੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਸਦਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਰਹਦਾਂ ਜਮਰੌਦ ਤਕ ਜਾ ਪੁਜੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਲ 1836 ਦੇ ਦੁਰਾਣ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਹੁਣਾਂ ਨੇ ਸੂਬਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਵਾਗ-ਡੋਰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੀ ਜਮਰੌਦ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹਿ ਕਰਕੇ ਇਸ ਉਪਰ ਕੇਸਰੀ ਪਰਚਮ ਲਹਿਰਾ ਦਿਤਾ, ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਹੋਰ ਛੋਟਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਬੁਰਜ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਾੜਾ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਮਿਚਨੀ ਜੋ ਕਾਬਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੀ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੰਕਰਗੜ੍ਹ, ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਆਦਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਵਾਏ। ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤ ਆਏ। ਇੰਜ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਸਤਾਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮਹਾਂਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਰਦਾਰ ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿਚ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਲਈ ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਵੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਇਕ ਧੂਆਂਧਾਰ ਭਾਸਣ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਮੁਹੰਮਦ ਅਫਜ਼ਲ ਖ਼ਾਨ, ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ, ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਖ਼ਾਨ, ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਮ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਰਮ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਗਲ ਕਿਹ ਕੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਕਰਣਾ ਖਾਸਾ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਇਸ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਭਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨੀ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਜਹਾਦ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅਮੀਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਵਾਬ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਲਮ ਖ਼ਾਨ ਬਿਜੌਰੀ, ਕੁੰਨੜ ਪੁਸਤ ਤੋਂ ਸੱਯਦ ਬਾਬਾ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਆਦਤ ਖ਼ਾਨ ਸਣੇ ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਲਸ਼ਕਰਾਂ ਦੇ ਕਾਬਲ ਪੁੱਜ ਗਏ।

ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਸਲੇ ਸਦਰਾਰ ਨਲਵਾ ਦਾ ਨਾ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਪਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਤਕ ਉਹ ਇਸ ਗਲ ਤੋਂ ਅਵੇਸਲੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਨਲਵੇ ਦੇ ਹਥ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਰੋਕਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਇੰਜ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਪਾਸੋਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ 14 ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਖੋਹ ਲਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਅਫਗਾਨ ਨਸ ਗਏ ਤਾਂ ਖਾਲਸਾਈ ਰਿਵਾਇਤ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਦਮ ਭਾਵ ਆਰਾਮ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਰਦਾਰ ਨਲਵੇ ਨੇ ਫੋਜਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦਾ ਇਕ ਸਾਥੀ ਸਰਦਾਰ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜਹੱਥਾ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਦੱਰ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜਹੱਥਾ ਨੂੰ ਦੱਰ੍ਹੇ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੁਫ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਕਿਉਂਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਦਰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਦਾ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕ ਸਰਦਾਰ ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚ ਘਾਤ ਲਾਕੇ ਛੁਪੇ ਬੈਠੇ ਇਕ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜੀ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਵਕਤ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਘੋੜਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਹੋਰ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬਾਛੜ੍ਹ ਆਈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਨਲਵੇ ਹੁਣਾਂ ਦੀ ਵਖੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਿੰਘ ਘੁੜ ਸਵਾਰ ਵੀ ਉਥੇ ਪੁੱਜ ਗਏ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ-ਚੁਣ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਭਾਣਾ ਵਰਤਣਾ ਸੀ, ਵਰਤ ਚੁਕਾ ਸੀ ਭਾਵ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਖਮੀਂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਇੰਨੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਖਮੀਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪੂਰੇ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਦੀਆਂ ਵਾਗਾਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ ਵੱਲ ਮੋੜ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਟੜ ਸਰਦਾਰ ਨਲਵੇ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਦੇ ਨਾਲ ਉਤਾਰਿਆ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਨਾਜ਼ਕ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਲ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਵਿਚ ਗੱਡੇ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਪਰਚਮ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ-ਆਬਰੂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਕੇ ਉਹ ਅਖੀਰਲੇ ਸਵਾਸਾਂ ਤਕ ਖਾਲਸਾਈ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ' ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਖਰੀ ਸਵਾਸਾਂ ਤਕ ਡਟੇ ਰਹਿਣ ਗੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਅਜੇ ਨਸ਼ਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ।

30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਬਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀ ਲਿਆ। ਰਾਤ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਜਗਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਪਰ ਮਿਸ਼ਾਲਾਂ ਦੇ ਜਗਦੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਮਿਸ਼ਾਲ ਬੁੱਝ ਗਈ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਨੁਕਰ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਨਾਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੋਹਿਲੇ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1791 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਉੱਪਲ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪ ਅੱਜੇ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉਠ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦਿਨ ਇਸ ਦੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰ ਗੁਜ਼ਰੇ। ਆਪ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਿਆ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ, 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਲਬੂਤੇ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਤਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗੀ ਕਰਤਬਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਇਤਨੀ ਤੀਖਣ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕੇ ਜੋ ਵੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪ ਦੇਖ ਸੁਣ ਲੈਦੇ ਉਹ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਵਸ ਜਾਂਦਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਫੇਰ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਲਿਖਤ-ਪੜ੍ਹਤ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਵੀਣਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।

ਮੌਲਾਨਾ ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ, 'ਮੁਕੰਮਲ ਤਾਰੀਖ- ਕਸ਼ਮੀਰ' ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਨਲਵਾ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮਾਨਾ ਕਦੀਮ ਭਾਵ ਪੁਰਾਣੇ ਜਮਾਨੇ ਰਾਜਾ ਨਲ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸੁਜਾਤ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਨਲ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਦੋਰਾਨ ਬੜੇ ਸ਼ੇਰ ਮਾਰੇ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਲ ਵਰਗਾ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿਉਕਿ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਨਲ ਵਾਂਗ ਬੜੇ ਸ਼ੇਰ ਮਾਰੇ ਸਨ। ਸੋ ਨਲ ਵਰਗਾ ਤੋ ਛੋਟਾ ਸ਼ਬਦ ਨਲਵਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਬੜੇ ਸ਼ੇਰ ਮਾਰੇ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਨਲਵਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਸਟਰ ਐਂਨ. ਕੇ. ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਲਵਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੁੜਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਜਬੜਿਆ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪਾੜ ਕੇ ਮਾਰ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ।