27 ਅਕਤੂਬਰ 1969 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਹੀਦ ਸਰਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਨੇ, ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਕੀਤੀ, ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਅ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ।

ਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਫ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ' ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫੇਰੂਮਾਨ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਸਟੇਟ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ, ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ।

1 ਅਗਸਤ 1886 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਹੀਦ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫ਼ੇਰੂਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਸਰਦਾਰ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਪਿੰਡ ਫੇਰੂਮਾਨ, ਥਾਣਾ ਬਿਆਸ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1912 ਵਿੱਚ, ਆਪ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਭਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਾਲ 1914 ਵਿੱਚ, ਆਪ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹਿਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੰਸੰਟਰਕਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਆਪ 1947 ਤੋਂ ਲੈਕੇ 1959 ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਬਤੌਰ ਮੈਂਬਰ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। 29 ਮਾਰਚ 1934 ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ”ਦ ਗ਼ਦਰ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ” ਵਿੱਚੋਂ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ, ਹੋਮ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ, ਗੌਰਮਿੰਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ”ਸਰਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਫੇਰੂਮਾਨ, ਥਾਣਾ ਬਿਆਸ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜੁਲਾਈ 1923 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਜੈਤੋ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਥੇ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਅਗਵਾਹੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ ਅਤੇ 100 ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।

1960, 61 ਅਤੇ 65 ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਤ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਆਗੂਆਂ ਵਲੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਮਰਣ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਤੋੜ ਦੇਣ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਦੇ ਕਲੰਕ ਨੂੰ ਧੋਣ ਦੇ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਾਲੀ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਕਾਂਗਰਸੀ ਰਹੇ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਗਏ ਸਰਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਣ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਰਾਮਾ, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਰਾਨੰਗਲ, ਵੱਲੋਂ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਤੋੜਨ ਨਾਲ ਕੌਮ'ਤੇ ਲੱਗੇ 'ਕਲੰਕ' ਨੂੰ ਧੋਣ ਦੇ ਲਈ ਮਰਨ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਸ਼ਹੀਦ ਸਰਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀ ਪੰਥਕ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਅਕਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 12 ਅਗੱਸਤ 1969 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਨਜਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫੇਰੂਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਐਲਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 15 ਅਗੱਸਤ 1969 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾਜ਼ਰ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਰਣ ਵਰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕੇ ਜਾਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਗੁਰੂ ਲੇਖੇ ਲਗੇ ਗਾ।

1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਤਾਂ ਬਣਿਆ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਗੋ ਲੰਗੜਾ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਬਾਲਾ, ਕਰਨਾਲ, ਸਿਰਸਾ ਆਦਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਹੁਣ ਲੜਾਈ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਸਰਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਨੇ 15 ਅਗਸਤ 1969 ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹ ਕੇ ਮਰਨ- ਵਰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾਵਾਂ ਗਾ ਜਾਂ ਫੇਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਗਾ।

ਇੱਕ ਅਕਤੂਬਰ 1969 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾਂ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਰਣ ਵਰਤ ਤੁੜਵਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਜਥੇਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਮਰਣ ਵਰਤ 46ਵੇਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। 28 ਸਤੰਬਰ 1969 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਦਾ ਮਰਣ ਵਰਤ ਖਤਮ ਕਰਵਾਉਂਣ ਦੇ ਲਈ ਸੱਤ ਸਿਆਸੀ ਦਲਾਂ ਦੇ ਸੱਠ ਐਮ.ਐਲ.ਏਜ਼. ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਬਾਹਰ ਧਰਨਾ ਦਿੱਤਾ।

ਜਥੇਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਦਾ ਮਰਣ ਵਰਤ ਸਮਾਪਤ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਦਾਰ ਫੇਰੂਮਾਨ ਨੂੰ ਮਰਣ ਵਰਤ ਛੱਡਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।

ਇੱਕ ਅਕਤੂਬਰ 1969 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾਂ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਫੇਰੂਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਫੇਰੂਮਾਨ ਨੂੰ ਵਰਤ ਛੱਡਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਫੇਰੂਮਾਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਦਲਾਂ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਛੱਡਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਵਾਲਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜਥੇਦਾਰ ਫੇਰੂਮਾਨ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਕਿ, ”ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੁਸੀ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਚ ਪਦਵੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਸਿੱਖ ਦੇ ਲਈ ਅਸਲ ਮਤਲੱਬ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕੀ ਹੈ, ਬਾਬਤ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਮੇਰੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਮੈ ਇਹ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਗਾ ਜਾਂ ਮੈਂ ਮਰਾਂ ਗਾ, ਸੋ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮੈਂ ਮਰਨ ਵਰਤ ਤਾਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਛੱਡਾਂਗਾ। ”

ਆਖਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹੀਦ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫ਼ੇਰੂਮਾਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕੋ ਮੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦ ਫ਼ੇਰੂਮਾਨ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹ ਸੀ। ਆਪ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਸੀਹਤ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ: “ਹੁਣ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਕਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਦੇ ਕੇ ਪੰਥ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਲੀਡਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਗਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਜਾ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਹੋਮਲੈਂਡ ਮਿਲ ਸਕੇ। ”

ਆਖਰ ਉਹ ਯੋਧਾ ਆਪਣੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 74ਵੇਂ ਦਿਨ 27 ਅਕਤੂਬਰ 1969 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਾਦਤ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਪਰ ਇਕ ਕਰਾਰਾ ਥੱਪੜ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।

ਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਫ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ' ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫੇਰੂਮਾਨ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਸਟੇਟ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ, ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ।