29 ਅਕਤੂਬਰ 1270 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੱਧ-ਕਾਲ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਤਹਿਤ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਫੈਰੀਸਟ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਉਹ ਭਗਤ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਕਾਂਡਾ ਤੋਂ ਹੱਟ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਰੱਬੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗੇ ਭਗਤ ਦੇ ਤੌਰ `ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸੂਬੇ ਦੇ 'ਸਤਾਰਾ' ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ 'ਨਰਸੀ ਬਾਮਨੀ' ਵਿੱਖੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿਤਾ ਦਾਮ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੋਨਾ ਬਾਈ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਦਾਮ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸ਼ਿੱਪੀ ਜਾਂ ਅਖੌਤੀ ਛੀਂਬਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਕਿਰਤੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਸਨ। ਆਪ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਕੇ ਨਿਵਾਸ ਪੰਧਾਰਪੁਰ ਨਗਰ ਵਿੱਖੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਪੂਰਣ ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ ਸਨ, ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਜਾ ਬਾਈ ਸੀ। ਕਿਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਵਿਧੀ ਜੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਦਸੀ ਹੈ, ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਨੇ ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਬਾਰਕ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਨਾਮਾ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿਆ ਕਹੈ ਤਿਲੋਚਨੁ ਮੀਤੁ

ਕਾਹੇ ਛੀਪਹੁ ਛਾਇਲੈ ਰਾਮ ਨ ਲਾਵਹੁ ਚੀਤੁ

ਨਾਮਾ ਕਹੈ ਤਿਲੋਚਨਾ ਮੁਖ ਤੇ ਰਾਮੁ ਸੰਮਾਲਿ

ਹਾਥ ਪਾਉ ਕਰਿ ਕਾਮੁ ਸਭੁ ਚੀਤੁ ਨਿਰੰਜਨ ਨਾਲਿ।

( ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਗ:1375)

ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਅਖੌਤੀ ਨਿਮਨ ਜਾਤਿ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਤਮ ਵਰਗ ਦੇ ਜਾਤੀ ਅਭਿਮਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕਰੋਪੀ ਦਾ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਇੱਕ ਸੰਤ- ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਚੁਨੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ, ਵੇਲੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਮੁਹੰਮਦ ਤੁਗ਼ਲਕ਼ ਮੁਤਅ਼ੱਬ ਦਿੱਲੀਪਤਿ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਤਲਬ ਕਰ ਕੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤੇ ਪਰ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਾਮਾਤ ਵਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 61 ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ਼ ਹਨ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਪ ਜਾ ਅਖੌਤੀ ਛੀਂਬਾ ਬਰਾਦਰੀ ਵਿਚੋਂ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਦਾ ਗਿਲਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪਾਸ ਕਰਣਾ। ਆਪ ਦੇ ਕੰਮ ਕਾਜ ਭਾਵ ਕੱਪੜੇ ਸਿਊਂਣ ਅਤੇ ਰੰਗਣ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪ ਦੀ ਕਿਰਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ :

ਮਨ ਮੇਰੇ ਗਜੁ ਜਿਹਵਾ ਮੇਰੀ ਕਾਤੀ॥

ਮਪਿ ਮਪਿ ਕਾਟਉ ਜਮ ਕੀ ਫਾਸੀ॥

ਰਾਂਗਨਿ ਰਾਂਗਉ ਸੀਵਨਿ ਸੀਵਉ॥

ਰਾਮ ਨਾਮ ਬਿਨੁ ਘਰੀਅ ਨ ਜੀਵਉ॥

ਸੁਇਨੇ ਕੀ ਸੂਈ ਰੁਪੇ ਕਾ ਧਾਗਾ॥

ਨਾਮੇ ਕਾ ਚਿਤੁ ਹਰਿ ਸਿਉ ਲਾਗਾ॥

ਛੀਪੇ ਕੇ ਘਰਿ ਜਨਮ ਦੈਲਾ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸੁ ਭੈਲਾ॥

ਸੰਤਹ ਕੈ ਪਰਸਾਦਿ ਨਾਮਾ ਹਰਿ ਭੇਟੁਲਾ॥

( ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਗ:485)

ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਨਾਮਦੇਵ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਮੁੱਢੋਂ ਹੀ ਨਕਾਰ ਕੇ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰਤਾ ਉੱਤੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ `ਤੇ ਪ੍ਰੇਮਾਂ ਭਗਤੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ।

ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਪੂਜਾ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਰਮ ਕਾਂਡ ਦਾ ਵੀ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਪਾਖੰਡ ਭਰਪੂਰ ਕਰਮਕਾਂਡਾ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਹੈ':

ਹਿੰਦੂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਤੁਰਕੂ ਕਾਣਾ॥

ਦੁਹਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸਿਆਣਾ॥

ਹਿੰਦੂ ਪੂਜੇ ਦੇਹੁਰਾ ਮੁਸਲਮਾਣੁ ਮਸੀਤ॥

ਨਾਮੇ ਸੋਈ ਸੇਵਿਆ ਜਹ ਦੇਹੁਰਾ ਨ ਮਸੀਤਿ॥

ਘਰ ਕੀ ਨਾਰਿ ਤਿਆਗੈ ਅੰਧਾ॥

ਪਰ ਨਾਰੀ ਸਿਉ ਘਾਲੇ ਧੰਧਾ॥

ਜੈਸੇ ਸਿੰਬਲ ਦੇਖਿ ਸੂਆ ਬਿਗਸਾਨਾ

ਅੰਤ ਕੀ ਬਾਰ ਮੂਆ ਲਪਟਾਨਾ॥

( ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਗ:1164)

ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖੀਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਵੀਹ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆਪ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡ ਘੁਮਾਣ ਵਿੱਖੇ ਆਪ ਦਾ ਦੇਹੁਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇਹੁਰੇ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਜਗੀਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 80 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ 1350 ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਘੁਮਾਣ ਵਿਖ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਕ ਹੋਰ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕੇ ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵਕਤ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਗਏ ਸਨ।