27 ਅਕਤੂਬਰ 1677 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦੋ ਇੱਟਾਂ ਵਗਾਹ ਕੇ ਮਾਰੀਆਂ।
27 ਅਕਤੂਬਰ 1677 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦੋ ਇੱਟਾਂ ਵਗਾਹ ਕੇ ਮਾਰੀਆਂ। ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਇਹ ਦੂਸਰੀ ਜੁਝਾਰੂ ਬਿਰਤੀ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ।
ਪਹਿਲੀ ਜੁਝਾਰੂ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੀ, ਇੰਜ ਦੀ ਹੀ ਕਾਰਵਾਈ 19 ਅਕਤੂਬਰ 1677 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਗੁਰੂਸਿੱਖ ਵਲੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਿਤੀ 11 ਮੱਘਰ ਸੰਮਤ 1732 ਮੁਤਾਬਕ 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜੱਲਾਦ ਜਲਾਲ-ਉ-ਦੀਨ ਵਲੋਂ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸੀਸ, ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ, ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਦੀਵਾਨ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਪਰੰਤ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਰੂੰਅ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਿਊਂਦੇ ਸਾੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਣਾ ਵੀ ਜ਼ਾਬਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਦਾ ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਸੀ।
ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਦੇਹ ਦੇ ਚਾਰ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ, ਅਜਮੇਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਤੁਰਕਮਨ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਲਾਹੌਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੇ ਲਟਕਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਪਰ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ( ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ), ਭਾਈ ਨਾਨੂ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਊਦਾ ਜੀ ਵਰਗੇ ਯੋਧੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆਪਣੇ ਇਸ ਨਾਪਾਕ ਮਨਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ।
ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ( ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ), ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਨੰਦ ਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਹੁਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ, ਭਾਈ ਨਿਗਾਹੀਆ, ਭਾਈ ਹੇਮਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਾੜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੱਡੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਾਵਨ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਕਾਰਣ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਰੋਹ ਸੀ। ਇਸੇ ਰੋਸ ਦੇ ਭਰੇ ਇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੇ 19 ਅਕਤੂਬਰ 1677 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਵਕਤ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਤੋਂ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ-ਵਾਰ ਜਮਨਾ ਨਦੀ ਵਗਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਤਕ ਜਾਣ ਦੇ ਲਈ ਬੇੜੀ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸੋ 19 ਅਕਤੂਬਰ 1677 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਅੰਦਰੋ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰੇ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਇਸ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਲ ਆ ਕੇ ਉਤੱਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਆਸ ਪਾਸ ਜਮਾਂ ਸੀ। ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਫੁਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਘੇਰਾ ਤੋੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨੰਗੀ ਕਿਰਪਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹ ਵਾਰ ਬਚਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਇਸ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤੇ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ।
ਇਸ ਸਿੱਖ ਬੱਚੇ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਕੇ ਇਸ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦਾ ਨਾਂ ਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਖਾਫ਼ੀ ਖਾਨ ਨੇ ਮੁਆਸਰੇ ਆਲਮਗੀਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬੜੀ ਹੀ ਮੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇੰਜ ਹੀ ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ 27 ਅਕਤੂਬਰ 1677 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਇਸੇ ਹੀ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਦੋ ਇੱਟਾਂ ਵਗਾਹ ਕੇ ਮਾਰੀਆਂ ਸਨ। ਮੁਆਸਰੇ ਆਲਮਗੀਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ਗਏ।
