24 ਅਕਤੂਬਰ 1791 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕਰੋਡ਼ਸਿੰਘਿਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਜਰਨੈਲ਼ ਸਰਦਾਰ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਜੰਗੀਂ ਕੈਦੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਮਾਂਡਰ, ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਰਾਬਰਟ ਸਟੂਅਰਟ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਕਰੋਡ਼ਸਿੰਘਿਆ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਰਾਬਰਟ ਸਟੂਅਰਟ ਨੂੰ, 3 ਜਨਵਰੀ 1791 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

9 ਮਈ 1785 ਵਾਲੇ ਮਹਾਦ ਜੀ ਸਿੰਧੀਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਿੱਖ, ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ ਕੇ ਉਹ ਹੁਣ ਅਵਧ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਗੇ। ਦਰਅਸਲ ਅਵਧ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸੋ ਇੰਜ ਅਵਧ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਖ਼ਨਊ ਵਿਖੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਅਗਰ ਸਿੱਖ ਇਸ 9 ਮਈ 1785 ਦੀ ਹੋਈ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਵਧ ਉਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਅਵਧ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਨ ਦੇ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਗੇ। ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਦਖ਼ਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਗੀ।

ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਵਧ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਛਾਉਣੀ ਪਾ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਰਾਬਰਟ ਸਟੂਅਰਟ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 1791 ਤੱਕ, ਸਿੱਖ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਅਵਧ ਵਿੱਖੇ, ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ 6ਵੀਂ ਨੇਟਿਵ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ।

3 ਜਨਵਰੀ 1791 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਰਾਬਰਟ ਸਟੂਅਰਟ, ਕਰੋਡ਼ਸਿੰਘਿਆ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਨੂਪ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਦੂਦ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਿਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜਰਨੈਲ਼ ਸਰਦਾਰ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਜਰਨੈਲ਼ ਸਰਦਾਰ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਸਟੂਅਰਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਏਵਜ਼ ਵਜੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਪਾਸੋਂ, ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਭਾਰੀ ਰਕਮ ਅਦਾ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ ਨੂੰ ਪੈਗ਼ਾਮ ਭੇਜਿਆ।

ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਰਕਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇੰਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਸਟੂਅਰਟ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਥਾਨੇਸਰ ਵਿਖੇ, ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਇਕ ਸ਼ਾਹੀ ਕੈਦੀ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਮਹਿਮਾਨ ਨਿਵਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਜਰਨਲ ਸਰਦਾਰ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਰ ਬਾਰ ਖ਼ਤ ਖਤੂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲਿਖਤੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਟੂਅਰਟ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਲਏ ਬਗੈਰ ਰਿਹਾਅ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਗਾ। ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਸਟੂਅਰਟ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਲਈ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ "ਬੋੜੀਆ' ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਰਨੈਲ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਥਾਨੇਸਰ ਵਿਖੇ ਭੇਜਿਆ। ਪਰ ਜਰਨੈਲ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਿਨਾ ਇਵਜਾਨਾ ਲਏ ਰਿਹਾਅ ਕਰਣ ਤੋਂ ਇੰਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਖ਼ਰ, ਆਖਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਮੇਰਠ ਦੀ ਸਰਧਾਨਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਬੇਗ਼ਮ ਜ਼ੇਬ-ਉਲ-ਨਿਸ਼ਾ, ਜ਼ੋਆਨਾ ਨੋਬਿਲੀਜ਼ ਸਮਰੂ ਨੇ ਥਾਨੇਸਰ ਕਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿਖੇ ਜਰਨੈਲ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਜ਼ੋਆਨਾ ਨੋਬਿਲੀਜ਼ ਸੌਂਬਰੇ, ਫ਼ਰਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ੇਬੂ ਨਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੇਗ਼ਮ ਸਮਰੂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਦਲੇਰ ਔਰਤ ਸੀ। 1787 ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਬੇਗ਼ਮ ਸਮਰੂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਕਾਦਿਰ ਰੁਹੇਲਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਗੁਲਾਮ ਲੁਟੇਰੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ੇਬ-ਉਲ-ਨਿਸ਼ਾ ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬੇਗਮ ਜ਼ੇਬ-ਉਲ-ਨਿਸ਼ਾ ਨੇ ਸਾਲ 1788 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ, ਖ਼ਿਲਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੁਰ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

1793 ਈ. ਵਿਚ ਬੇਗ਼ਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਨੌਕਰ ਲੇਵਾਸੋ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਬੇਗ਼ਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਬਾਗ਼ੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਰਗਣਾ, ਜ਼ਫਰਯਾਬ ਖ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਪੁੱਤਰ ਰਾਈਨਹਾਰਡ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਬੇਗ਼ਮ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇਗ਼ਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਖੀ ਵਿੱਚ ਛੁਰਾ ਮਾਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੇ ਪਤੀ ਲੇਵਾਸੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਲਈ।

ਬੇਗ਼ਮ ਜ਼ੇਬ-ਉਲ-ਨਿਸ਼ਾ, ਜ਼ੋਆਨਾ ਨੋਬਿਲੀਜ਼ ਸੌਂਬਰੇ ਸਮਰੂ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਰਕਮ ਘਟਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਬੇਗ਼ਮ ਸਮਰੂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜਰਨੈਲ਼ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਵਾਸਤਾ ਪਾਇਆ ਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਭੈਣ ਵਜੋਂ ਉਸਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਆਈ ਹੈ ਤਾਂ ਬੇਗਮ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ 15, 000 ਰੁਪਏ ਉੱਪਰ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਸਟੂਅਰਟ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਰਕਮ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੌਂ ਅਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 24 ਅਕਤੂਬਰ 1791 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਟੂਅਰਟ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਜਰਨੈਲ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ, ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੇ ਲਈ ਇਕ ਲੱਖ ਰੁਪਿਆ ਵਸੂਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਬੇਗ਼ਮ ਨੇ 15, 000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾ ਲਿਆਂਦਾ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਕਰਨਲ ਰਾਬਰਟ ਸਟੂਅਰਟ, ਐਨਾਟ ਅਤੇ ਰਾਇਤ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ, ਰਾਬਰਟ ਸਟੂਅਰਟ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਇਸਦਾ ਜਨਮ 13 ਮਈ 1744 ਵਾਲ਼ੇ ਦਿਨ ਡੌਨ ਦੇ ਪੋਬਲੈਕ ਫਾਰਮ ਵਿੱਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਾਲ 1764 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਬੰਗਾਲ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੈਡੇਟ ਵਜੋਂ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਟੂਅਰਟ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਵਲੋਂ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਸਟੂਅਰਟ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕਾਲੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਘੋੜੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਐਨਾਟ ਲਾਜ, ਕਿਨੌਲ ਹਿੱਲ, ਪਰਥ ਵਿਖੇ ਰਿਹਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਡੌਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਘਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟਰ ਸਰ ਐਵਰੇਟ ਮਿਲੇਸ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਐਫੀ ਗ੍ਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਗਿਆ।

18 ਫਰਵਰੀ 1820 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਹੋ ਮੌਤ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਲਸਪਿੰਡੀ ਚਰਚਯਾਰਡ, ਕਾਰਸ ਆਫ਼ ਗੋਰੀ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।