18ਵੀਂ ਸਦੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਸਦੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਦੀ ਵਿਚ 1716 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਬੜਾ ਹੀ ਕਰੜਾ ਦੌਰ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਣਗੇ ਪਰ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਸਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਓਨੇ ਹੀ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਸਗੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ 'ਤੇ ਵੰਗਾਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਰਾਜ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਡਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਕਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।

ਇਸ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦਿਖਾਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵੱਲੋਂ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਗਸ਼ਤੀ ਟੋਲੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਭਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਨੀਤੀਵਾਨ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਮਈ, 1718 ਈ. ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਆਹਲੂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 1722 ਈ. ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਅਜੇ 4 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ। ਆਪ ਦੀ ਮਾਤਾ ਇਸ ਵਕਤ ਜ਼ਰਾ ਨਾ ਘਬਰਾਏ। ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 1723 ਵਿਚ ਮਾਂ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਦਿੱਲੀ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਗਏ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਦਿੱਲੀ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਆ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਹਰ ਵਕਤ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁੱਟਿਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਵਿਚ ਗੜਬੜ ਪੈ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਵਕਤ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਡੱਲੇਵਾਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਿਹੜਾ ਭਾਵੇਂ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਲਈ ਕਾਫੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੀ।

ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ 'ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫਿਰ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੱਲੇਵਾਲ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗਸ਼ਤੀ ਟੋਲੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਗਸ਼ਤੀ ਟੋਲੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦੇ ਕਿਲੇ 'ਤੇ ਅਦੀਨਾਬੇਗ਼ ਨੇ ਜਦੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਲੇ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਲਾਹ ਕਰਵਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਵਕਤ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਮਲੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਝੜਪਾਂ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਖੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਇੱਜ਼ਤ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਉਸ ਵਕਤ ਬੜੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਉਸ ਵਕਤ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਹੋਈ ਲੁੱਟ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਕੌਣ ਹਨ? ਤਾਂ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦਾ ਟੋਲਾ ਹੈ ਜੋ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਘਾਟ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਤਾਂ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਠੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੁਲਕ ਦੇ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।

ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵਸ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਉਹ ਲਫਜ਼ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੇ ਸਨ ਕਿ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਮੁਲਕ ਦੇ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਫਿਰ ਸਖ਼ਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗਸ਼ਤੀ ਟੋਲੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਮਿਲਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫੜਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੱਸਾ ਰੰਗੜ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਆਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੀ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਂਦਾ, ਹੁੱਕਾ ਪੀਂਦਾ ਅਤੇ ਕੰਜਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਚ ਕਰਾਉਂਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਵਕਤ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਪਏ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਘਬਰਾਏ ਨਹੀਂ।

ਇੰਨੇ ਪਹਿਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮੀਰਾਂਕੋਟ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋ ਨੇ ਦਿਨ-ਦਿਹਾੜੇ ਮੱਸੇ ਰੰਗੜ ਦਾ ਸਿਰ ਲਾਹ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੂਰਦੀਨ ਦੀ ਸਰਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਨਾਕਾ ਲਾ ਕੇ ਉਥੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਖੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਮਸੂਲ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਜੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ। 1746 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਭਰਾ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਫੌਜ 'ਤੇ ਇੰਨੀ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਫੌਜ ਭੱਜ ਗਈ ਤੇ ਨਿਬਾਹੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪੂਛ ਫੜ ਕੇ ਹਾਥੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਸਿਰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੇ ਲਖ਼ਪਤ ਰਾਏ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਪਾਗ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ।

ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 15 ਕੁ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੰਬ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਪਰ ਸਿੱਖ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਤਾਕਤ ਫੜ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ। 1762 ਨੂੰ ਵਾਪਰੇ ਵੱਡੇ ਘਲੂਘਾਰੇ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ 22 ਫੱਟ ਲੱਗੇ। ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1765 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਹੋਰ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਜਿੱਤਣ ਨਾਲ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲਾਈ ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਹੁਣ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਨਾ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ, ਪੰਜਾਬ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਗੇ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ 12 ਮਿਸਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਰ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਇਲਾਕਾ ਕਿਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਿਸਲ, ਉਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਉਸ ਮਿਸਲ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਵੀ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਕਪੂਰਥਲੇ ਸੀ ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਫਤਿਹਾਬਾਦ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਸੀ। ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਜਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹੇਗੀ।

ਹਰ ਦੀਵਾਲੀ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉੱਥੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 1783 ਈ. ਨੂੰ ਉਹ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀਵਾਲੀ ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਫਤਿਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪ ਪਿੰਡ ਬੁੰਡਾਲੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਆਪਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਦਰਦ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਦੇ-ਪਹੁੰਚਦੇ 20 ਅਕਤੂਬਰ, 1783 ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ ਪਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।