ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬਾਬਰ ਦੁਆਰਾ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦਾ ਬਾਨਣੂੰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇਤਫਾਕ ਨਾਲ ਦੋ ਐਸੀਆਂ ਸਮਕਾਲੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ- ਕਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ, ਬਾਬਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ (ਬਾਬਰ ਤੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ) ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ‘ਬਾਬੇ ਕੇ’ ਤੇ ‘ਬਾਬਰ ਕੇ’ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਮਕਾਲੀ ਪਰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ ਉੱਪਰ ਬੜੀ ਗਹਿਰੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ ਹੈ।

ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1519 ਈ: ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਜੋ ਅਹਿਮ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਾਬਰ ਦੇ ਭਾਰਤ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਸਨ। ਕਾਬੁਲ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਉਹ ਖੁਰਾਸਾਨ ਵਿਚ ਸਮਰਕੰਦ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਉੱਪਰ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਉਣਾ ਲੋਚਦਾ ਸੀ। ਸਮਰਕੰਦ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨੀ ਵਾਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹੀ ਵਾਰ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖਾਣੀ ਪਈ। ਅਖੀਰ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਜੋ ਸੈਨਿਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਉੱਪਰ ਪੰਜ ਵਾਰ ਧਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਰੱਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੁਲਤਾਨ ਇਬਰਾਹੀਮ ਵਰਗੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦੇ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਬਖਸ਼ੀ ਤੇ ਐਡੇ ਵੱਡੇ ਮੁਲਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਸਾ ਤੇ ਤਿਲੰਗ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਰਚੇ ਹਨ। ਮਿਹਰਬਾਨ ਰਚਿਤ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਵਤਰਣ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਸਥਾਨ 1521 ਈ: ਵਿਚ ਬਾਬਰ ਦੁਆਰਾ ਸੈਦਪੁਰ ਦੇ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਚਾਰੋਂ ਸ਼ਬਦ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ? ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੋਈ ਇਕ ਰਾਇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ਸਿਰਫ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ ਜੋ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੇ ਧਨ-ਮਾਲ ਤੇ ਘਰ-ਘਾਟ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਬੇ-ਹੁਰਮਤੀ ਤੇ ਪਰਜਾ ਉੱਪਰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਵਿਿਥਆ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸੰਸਮਰਣਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਬਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਕਾਰਨ ਕਈ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਨਜ਼ਰੀਆ, ਸਮਕਾਲੀਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਵਸਥਾ, ਜੰਗ ਤੇ ਅਮਨ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਨਿਹਿਤ ਹਨ।

ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਖੁਰਾਸਨ ਉੱਪਰ ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਿਸਫਲ ਰਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਰ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਦੀ ਨੀਤੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤੈਮੂਰ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਾਬਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਚ 1519 ਈ: ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਏਲਚੀ ਮੁਲਾ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੇ ਹੱਥ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਕੇ ਸੁਲਤਾਨ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਲਈ ਜੋ ਜਾਇਜ਼ਕਰਾਰੀ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਬਹਾਨਾ ਈਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਰ ਪਾਪ ਦੀ ਜੰਞ (ਫੌਜ) ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਾ ਲਿਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਜ਼ਬਰੀ ਭੂਮੀ, ਇਲਾਕੇ ਦਾਨ ਵਿਚ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ‘ਜਮ’ ਭਾਵ ਮੌਤ ਦਾ ਦੂਤ “ਸਕਤਾ ਸੀਹ” ਤਾਕਤਵਾਰ ਬਘਿਆੜ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਰਤਨ ਵਿਗਾੜਿ ਬਿਗੋਏ ਕੁਤੀ ’ਤੇ “ਅਗਦੁ ਪੜੈ ਸੈਤਾਨੁ” ਆਖ ਕੇ ਬਾਬਰ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਕੀਤੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਜੰਗ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸਖਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿੰਦਿਆ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਰ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਨੀਤੀ ਤੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਾਕਤਵਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਕਤਵਰ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੜੱਪ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਦੇ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਅਤੇ ਹੋਈ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਦਾ ਬੜਾ ਦਿਲ ਟੁੰਬਵਾਂ ਚਿਤਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਘਾਟ ਤੇ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਮੀਰਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਹ- ਕੋਹ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਜੋ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ ਤੇ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਮਾਸਪੁਰੀ ਵਿਚ ਆਖ ਮਸੋਲਾ’ ਤੇ “ਖੂਨ ਕੇ ਸੋਹਿਲੇ ਗਾਵੀਅਹਿ ਨਾਨਕ ਰਤੁ ਕਾ ਕੁੰਗੂ ਪਾਇ ਵੇ ਲਾਲੋ” ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਇੰਨਾ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲੋਕ ਦਰਦ ਦੇ ਮਾਰੇ ਕੁਰਲਾ ਉੱਠੇ। ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਆਤੰਕ ਫੈਲਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਅਮੀਰਾਂ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਕਾਰਨ ਗ਼ਮ ਵਿਚ ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਵੀ ਭੁਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਉਪਰੋਕਤ ਹਵਾਲੇ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਛੇੜੀ ਗਈ ਜੰਗ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਘਿਰਨਾਜਨਕ ਪੱਖ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਹੱਥੋਂ ਹੋਈ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਹਵਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਬਰ-ਜਿਨਾਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਖਾਸ ਫਿਰਕੇ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਹਰੇਕ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਲਈ ਹੁਣ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਇਸ ਰਸਮ ਲਈ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਿਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਹਾਰ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗਦੀਆਂ ਸਨ ਉਹੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਘੱਟੇ ਵਿਚ ਰੁਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਈਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤਕ ਦੇ ਵਸਤਰ ਵੀ ਲੀਰੋ-ਲੀਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਿਕ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਬੇਬਸੀ ਤੇ ਲਾਚਾਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮੁਸਲਿਮ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਯਾਦ ਕਰਨ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਵੀ ਖੁੰਞ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਅਮਾਨਵੀ ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਕਾਰਨ ਉਪਜੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਪੱਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹਰ ਸੈਨਿਕ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਫਰਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਮ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਦੁਖ-ਤਕਲੀਫਾਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਸਨ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਦਰਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਿਆਂ ਐਨਾ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲੋਕ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਕੁਰਲਾ ਉੱਠੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰੋਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਕ ਤਾਕਤਵਾਰ ਬਘਿਆੜ ਗਊਆਂ ਦੇ ਵੱਗ ਉੱਪਰ ਜਾ ਪਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਪਰਜਾ ਦੀ ਜੋ ਦੁਰਗਤੀ ਹੋਈ ਉਸ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋਧੀ ਸ਼ਾਸਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਹਮਲਾਵਰ ਤੋਂ ਪਰਜਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਿਹੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਨਿਹੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨੂੰ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਮ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਦੇ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦਾਚਿਤ ਵੀ ਮਾਫ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਉੱਚ-ਇਖਲਾਕ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਾਖੂਬੀ ਵਿਖਾਇਆ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੇ ਪਠਾਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸੂਤ ਲਈਆਂ ਹਨ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਠਾਨਾਂ ਨੇ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕੁਥਾਇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਾਬਰ ਪਹਿਲਾ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਸੀ ਤੇ ਲੋਧੀਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਪਾਸ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਹੱਥੋਂ ਲੋਧੀਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਐਸ਼-ਓ-ਇਸ਼ਰਤ ਦੀ ਮਸਤੀ ਨੇ ਲੋਧੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਸੁੱਧ-ਬੁੱਧ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਸੱਤਾ ਦੇ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਹਥਿਆਉਣਾ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਚ- ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲੋਧੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਅਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉੱਪਰ ਵੀ ਉਂਗਲ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਜਾਦੂ- ਮੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਸਥਾ ਕੋਈ ਗੁੱਝੀ-ਛਿਪੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਦੂ-ਮੰਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਅਜਿਹੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਨਿਰਾਰਥਕਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੀਰ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਠੱਲਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰ ਦਾ ਮੰਤਰ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੋਂ ਕੋਈ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ। ਲੋਧੀ ਅਮੀਰਾਂ ਦਾ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਪਤਨ ਤੇ ਵਿਲਾਸਮਈ ਜੀਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਇਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ।

ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਇਕ ਕੜੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਘਟਨਾ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਅਵੱਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਾਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਸਾਧਨ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਗਾਇਬ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਬਲਕਿ ਕਿਸੇ ਮੌਤ ਰੂਪੀ ਦੂਤ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥ-ਵੱਸ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਭਾਣੇ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਜੋੜਨਾ ਤੇ ਵਿਛੋੜਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਪਲ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀਆਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਬੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਅਵੱਸ਼ ਸੀ। ਇਉਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਰੱਬੀ-ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਦਾ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੈਵੀ-ਇਨਸਾਫ ਨਾਲ ਬੜਾ ਗਹਿਰਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਆਪਹੁਦਰਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦੈਵੀ ਇਨਸਾਫ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਹੈ। ਇਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਦੈਵੀ-ਇਨਸਾਫ ਹਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਦੀ ਦੀ ਥਾਂ ਨੇਕੀ ਲੈਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਦੀ ਤੇ ਨੇਕੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ “ਆਵਨਿ ਅਠਤਰੈ ਜਾਨਿ ਸਤਾਨਵੈ ਹੋਰੁ ਭੀ ਉਠਸੀ ਮਰਦ ਕਾ ਚੇਲਾ॥” ਕਥਨ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਕ ਰਹੱਸ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਿਹਰਬਾਨ ਰਚਿਤ ‘ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਵਿਚ ਮਰਦ ਕਾ ਚੇਲਾ, ਬਾਬਰ ਆਪ ਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਕਿਆਸ ਆਰਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਰਦ ਕਾ ਚੇਲਾ ਬਾਬਰ ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਥਨ ਭਵਿੱਖ-ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਉਜਵਲ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਗੰਬਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੀ ਇਹੀ ਖਾਸੀਅਤ ਤੇ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਗੰਬਰੀ ਅਨੁਭਵ ਬਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਨੇਕੀ, ਇਨਸਾਫ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾਏ। ਇਉਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਆਯਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੈਗੰਬਰੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਉਹ ਪਹਿਲੂ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭਵਿੱਖਤ ਵਾਕ ਨਾਲੋਂ ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕ “ਸਚੁ ਸੁਣਾਇਸੀ ਸਚ ਕੀ ਬੇਲਾ” ਕਦੇ ਵੀ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।