ਹੋਰ ਨਾਂ : ਚਿਤਰਾ, ਬਾਘ

ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਾਂ : Acinonyx jubatus

ਬੰਤਰ ਚੀਤੇ ਅਰੁ ਸਿੰਘਾਤਾ॥(1160)

ਪਾਛੈ ਬਾਘੁ ਡਰਾਵਣੋ ਆਗੈ ਅਗਨਿ ਤਲਾਉ॥(1410)

ਚੀਤਾ ਬਿੱਲੀ ਪਰਿਵਾਰ (ਫਲਿੱਡੀ) ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ 5 ਕੁ ਫੁੱਟ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਪਤਲੇ ਲੱਕ ਵਾਲ਼ਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਸਹਾਰਾ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਔਸਤ ਭਾਰ 50 ਤੋਂ 90 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੋ ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉਚਾਈ 60 ਤੋਂ 70 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੰਗ ਉੱਪਰੋਂ ਪੀਲ਼ਾ ਤੇ ਹੇਠੋਂ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਛੋਟਾ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਥੋੜੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਦਾ ਚੀਤੇ ਦਾ ਸਿਰ ਨਰ ਚੀਤੇ ਨਾਲ਼ੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕਾਂਤ ਪਸੰਦ ਜਾਨਵਰ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨ ਵਾਲ਼ਾ ਇਹ ਜਾਨਵਰ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਬੋਚਣ ਲਈ 110 ਤੋਂ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ਼ ਲਗਾਤਾਰ 460 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਦੌੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੀਤਾ ਤਿੰਨ ਸੈਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ 0 ਤੋਂ 110 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਫੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੁਰਤੀਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਮੇਤ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਵੀ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਹ ਧੁੱਪ ਸੇਕਦਾ ਵੀ ਦਿਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੀਤਾ ਆਮ ਕਰਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 30 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਲਕ ਝਮਕਦੇ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਕੁੱਤੇ ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਬਾਰਾ ਸਿੰਘੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਤਰਾਕ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਵੇਰੇ ਤੜਕੇ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਢਲਣ ਵੇਲ਼ੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਾਦਾ ਚੀਤਾ 20 ਤੋਂ 24 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਨਰ ਚੀਤਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਣਨ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮਾਦਾ ਚੀਤਾ ਇੱਕ ਤੋਂ ਨੌ ਤੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਔਸਤ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਤੋਂ 13 ਤੋਂ 20 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਤੇ ਦਾ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਜਿਉਣ ਦਾ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਮਾਦਾ ਚੀਤਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਚੀਤੇ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ 20 ਸਾਲ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਨਰ ਚੀਤੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਾਦਾ ਚੀਤਾ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਰ ਚੀਤਾ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁੱਖਾਂ, ਟਿੱਲੇ, ਚਟਾਨ ਜਾਂ ਲੱਕੜਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਘੁਸਪੈਠ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਤਾਕਤ, ਰੁਹਬ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਚੀਤਿਆਂ ਦੀ ਖੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਚੀਤਿਆਂ ਦੀ ਘਟ ਰਹੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਣ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।