ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿਚ ਛੇੜੇ ਸੰਵਾਦ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਰੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਦੁਚਿੱਤੀ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਮਸਲਨ 30 ਮਈ, 2016 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਤੇਜਵਿੰਦਰ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਬੀਬੀ ਨੇ ਸਵਾਲ
ਉਠਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਸਿੰਘ’ ਪਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਰਾਧਾਰ ਤੇ ਅਣਉੱਚਿਤ ਹੈ। ਏਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸੈਕਟਰੀ, ਨ੍ਰਿਪਇੰਦਰ ਰਤਨ ਨੇ 7 ਜੂਨ, 2016 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ “70ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਜਾਉਣ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਛਪੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਾ. ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰਪੁਰਵਾਸੀ ਪ੍ਰੋ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੀ ਲੇਖਿਕਾ, ਤੇਜਵਿੰਦਰ ਨੇ 28 ਜੂਨ, 2016 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਲਿਖ ਮਾਰਿਆ ਕਿ “ਜਿਨ੍ਹਾਂ (ਪ੍ਰੋ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ) ਦੇ ਹੱਥ ਸੁੰਢ ਦੀ ਗੰਢੀ ਆ ਗਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੋਹਰਤਾਂ, ਖ਼ਿਤਾਬਾਂ ਜਾ ਅਹੁਦਿਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲਿਆਂ, ਕਥਨਾਂ ਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਰੋਟੇ ਨੂੰ ਇਕ ਗਮਲੇ ਵਿਚ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਹਰਿਆਵਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਸੌੜੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਕੇ ਖੁਦ ਹੀ ਸਹੀ ਜਾਪਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਨੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਨਾਲ ਦਗ਼ਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਗੱਲ ਭਾਵੇਂ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨਾਮਵਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। . . . ਮੇਰਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸ਼ਖ਼ਸ 250 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦੁਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਸਿੰਘ’ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ,ਜ਼ਰੂਰਤ, ਮਨਸ਼ਾ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਰਹੀ ਹੈ?” ਲੇਖਿਕਾ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ “ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਅਤੇ ਨਿਗੂਣਾ ਜਾਪਦਾ ਮੁੱਦਾ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੌੜੀ ਵਲਗਣ ਵਿਚ ਵਲਦਾ ਹੈ।”

ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤੇਜਵਿੰਦਰ ਤੇ ਨ੍ਰਿਪਇੰਦਰ ਰਤਨ ਨੇ ਪ੍ਰੋ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਉੱਪਰ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵੀ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਈਮਾਨਦਾਰ, ਨਿਰਪੱਖ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨਾਲ ਬੜੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਤੇ ਨਿਰਾਦਰ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਸ ਜਹਾਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਕੀ ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ‘ਸਿੰਘ’ ਪਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ “ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਰੋਟੇ ਨੂੰ ਇਕ ਗਮਲੇ ਵਿਚ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ” ਅਤੇ ਇਹ “ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੌੜੀ ਵਲਗਣ ਵਿਚ ਵਲਦਾ ਹੈ” ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਿੰਘ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਅਣਉੱਚਿਤ ਤੇ ਬੇਲੋੜਾ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਇਹ ਉਹੀ ਸਵਾਲ ਹਨ ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਉਠਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਇਕ ਸੌੜੀ ਵਲਗਣ ਵਿਚ ਜਕੜ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਤਰਕਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਸਿੰਘ’ ਪਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲੈਣ ਤੇ ਖਾਲਸਾਈ ਰਹਿਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨ੍ਰਿਪਇੰਦਰ ਰਤਨ ਨੂੰ ਗਿਆਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਸਿੰਘ’ ਪਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ 70 ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲੇ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਉਪਰੰਤ ਜਦ ਪ੍ਰੋ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਖਾਲਸਾਈ ਰਹਿਤ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1934 ਈ. ਵਿਚ ‘A Short Life Sketch of Banda Singh popularly known as Banda Bahadur’ ਨਾਮੀ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਲਿਖੀ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੋਜ ਖੜੋਤ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਤੀ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨਵੇਂ ਤੱਥਾਂ ਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਤੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਗੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਪੂਰਵ-ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪੱਖਪਾਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਨਿਰਪੱਖ ਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤਕ ਰਸਾਈ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਮਿਹਨਤ, ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਪੁਣ-ਛਾਣ, ਸਭਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕਸੰਗਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਬੜੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਕਤ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਊਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਅਲਪ ਅਰਸੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਚੁਨਾਂਚਿ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬੋਦੀ ਤੇ ਬੁਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਜਦੋ ਕਿ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਲਾਸਕੀ ਦਰਜਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ/ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਏਸੇ ਵੰਨਗੀ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਓਤਪੋਤ ਹਨ, ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਣਗੌਲੇ ਸਰੋਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਗਿਆਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਮੁੜ-ਮੁਲੰਕਣ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਵਾਲ ਦਾਗ਼ਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਜੇਕਰ ਮੁਕੰਮਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੋਹਰਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਛੇੜਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਰੇ ਛੇੜਿਆ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਵਾਦ ਅਧੂਰੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਉਲਾਰੂ ਬਿਰਤੀ ਦੀ ਹੂੰਝਾ-ਫੇਰ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ ਲਈ ਹੱਥਲਾ ਮਜ਼ਮੂਨ ਛੋਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥਾਂ/ਵਿਸ਼ਵ-ਕੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਬੜੀ ਕਾਰਗਰ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧੀ ਉਲੇਖ ਹੈ ਕਿ ਲਛਮਨ ਦੇਵ ਤੋਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬਣੇ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਕਲਗੀਧਰ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਨਾਉਂ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਪੰਥ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ‘ਬੰਦਾ’ ਹੀ ਰਿਹਾ (ਪੰਨੇ 894, 1221-23)। ਮਾਲੂਮ ਨਹੀਂ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਹਾਲੇ ਤਕ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਤ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਅਭੱਦਰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਕਹਿਣ ਦਾ ਟੱਪਲਾ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਕਤ ਸਰੋਤ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬੰਦਾ’ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦਾ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਦੇ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਅਧੂਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਵਾਲ, ‘ਸਿੰਘ’ ਪਦ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੁਆਰਾ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੇ ਖਾਲਸਾਈ ਰਹਿਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਰਹਿਤ ਧਾਰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਸਿੰਘ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੀ ਕੋਈ ਉੱਚਿਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਖੰਘਾਲਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਤ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ:

ਆਖਰ ਸਾਧੂ ਉਠ ਕੇ ਚਰਨੀ ਢਠਿਆ।
ਪਾਹੁਲ ਗੁਰੂ ਕੀ ਛਕ ਕੇ ਬਣਿਆ ਸਿੰਘ ਹਠੀਆ। (ਚਰਨ ਦਸਵਾਂ-623)

ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਉਪਰੰਤ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ:

ਜੋ ਆਖੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਉਸੈ ਸੋ ਉਨ ਲੀਨੀ ਮਾਨ।
ਧਰਯੋ ਸੁ ਬੰਦਾ ਨਾਮ ਤਿਸ ਤਿਨ ਕਰ ਲੀਯੋ ਪ੍ਰਮਾਨ। (ਪੰਨਾ 76)

ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ:

ਹਮਨੈ ਖਾਲਸੇ ਤੂੰ ਭੀ ਰਲਾਯਾ। ਤੈਂ ਭੀ ਖਾਲਸਯੋਂ ਵੰਡਾ ਪਾਯਾ।
ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਸਾਥ। ਕਰ ਅਰਦਾਸ ਪੂਰੀ ਹੋਇ ਬਾਤ। (ਪੰਨਾ 79)

ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਂਦੇੜ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ-ਕਿਤੇ ਮੌਕਾ ਬਣਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਦੀਵਾਨ ਵੀ ਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕੀ ਫਤੇ’ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਵੀ ਗਜਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ
ਸ਼ੰਕੇ ਦੂਰ ਕਰਨ ਹਿਤ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ:

ਮੈਂ ਹੋਂ ਉਸੀ ਪੁਰਖ ਕਾ ਦਾਸਾ। ਕਰਯੋ ਖਾਲਸੈ ਜਿਸੈ ਪ੍ਰਕਾਸਾ। (ਪੰਨਾ 82)

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਖਾਲਸਈ ਰਹਿਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਤੇ ਧਾਰਨੀ ਸੀ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਸਿੰਘ’ ਪਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ਦਾਰ ਕਰਨਾ।

ਆਉ, ਹੁਣ ਜ਼ਰਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸਈ ਰਹਿਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਪਾਬੰਦੀ ਸਹਿਤ ਅਮਲ ਦਾ ਪੱਖ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਏ ਸਨ। ਉਕਤ ਸੰਬੰਧੀ ਦਸਤੂਰ-ਉਲ-ਇੰਸ਼ਾਂ (1710-11) ਦਾ ਲੇਖਕ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਕਲੰਦਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਭਾਵ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਇਕ ਐਸਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜੋ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।‘ਕੀ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਕੀ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਜਿਹੜਾ ਭੀ ਉਸ ਕੋਲ ਪੁੱਜ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੀਨਦਾਰ ਖਾਂ ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਰਈਸ ਸੀ, ਨੂੰ ਦੀਨਦਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਰਹੰਦ ਦਾ ਖ਼ਬਰ-ਨਵੀਸ ਮੀਰ ਨਸੀਰੁਦੀਨ, ਮੀਰ ਨਸੀਰੁਦੀਨ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਿਆ।’ ਤਾਰੀਖ਼ਿ ਜਹਾਂਦਾਰ ਸ਼ਾਹ (1713 ਈ.) ਦਾ ਲੇਖਕ ਨੂਰੂਦੀਨ ਫ਼ਾਰੂਕੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਤੇ ਪਿਆਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸਈ ਰਹਿਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਬਰਤਨਾਮਾ (1719 ਈ.) ਦਾ ਲੇਖਕ ਕਾਮਰਾਜ ਬਿਨ ਨੈਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ‘ਆਪ ਵੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਤੇ ਕੱਛਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਨਹੀਂ ਮੁੰਨਦਾ। ਫ਼ਤੂਹਤਨਾਮਾ-ਏ-ਸਮਦੀ (1722 ਈ.) ਦੇ ਕਰਤਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੀਉਦੀਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੇ ਗਿਰਦ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਸਿੰਘ ਸਜਾ ਕੇ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਤਾਂ ਕੀ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਊਠ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਦਲ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ ਸਿਰਾਂ ਭਾਵ ਕੇਸਾਂ ਤੇ ਦਸਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖ ਇਸ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਿਡਰ ਤੇ ਬਹਾਦੁਰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ (ਅਰੋੜਾ) ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ, ਰਿਸਾਲਾ ਦਰ ਅਹਿਵਾਲ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ (1783 ਈ.) ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਿੱਖ ਵਾਲ ਨਹੀਂ ਕਟਵਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਉਸ ਦੀ ਤਾਬੇਦਾਰੀ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। “ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੀਨਦਾਰ ਖਾਂ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬਰਦਾਰ ਸੀ, ਦੀਨਦਾਰ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਨਿਭਾਉਣੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।” ਜਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੈਨਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦਮਨ-ਚੱਕਰ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਹਿੱਤ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਮੁਨਵਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਧਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਗਵਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਖ਼ੁਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਖਾਲਸਾਈ ਰਹਿਤ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਸੀ ਤੇ ਜੋ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਦਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸਈ ਰਹਿਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੁਆਰਾ 12 ਪੋਹ ਸੰਮਤ 1 (12 ਦਸੰਬਰ, 1710 ਈ.) ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਇਕ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵੱਲ ਦੁਆਉਣਾ ਲੋਚਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ‘ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਹਤ ਰਹਣਾ’ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਦੋ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਖਾਲਸਾ ਰਹਿਤ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਉਕਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਵੱਕੋ ਕਰਨਾ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ। ਉਪਰੋਕਤ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਸਿੰਘ’ ਪਦ ਦਾ ਜੋੜਨਾ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦਾਗ਼/ਧੱਬਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਤੱਥਾਂ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਸਹੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇ-ਇਨਸਾਫ਼ੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਉਧਰਿਤ ਕੀਤੇ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਨਿਰਪੱਖ ਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਾਂਗ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਮੰੂਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਫੇਰਨਾ। ਜੇਕਰ ਪਿਛਲੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧੂਰੇ/ਅੱਧ-ਪਚੱਧੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਨ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨਿਰਪੱਖ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸੁਧਾਈ ਕਰਨੀ ਹਰੇਕ ਸੰਜੀਦਾ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।